Limbörgs vocabulair

Van Wikipedia
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.


't Limbörgs vocabulair versjèlt aonzenelek vaan de verwante cultuurtaole Nederlands en Hoegduits. Ze is gekläörd door diverse factore. Ierstens gief 't de èrfwäörd: wäörd die veur zoewied nao te goon neet aon 'n aander taol zien oontliend en dus via 't Middelnederlands, Aajdnederfrankisch zoe op 't Oergermaans (en dèks ouch op 't Proto-Indo-Europees) zien trök te veure. Die vörme nog ummer 't groetste deil, zeker vaan 't daogeleks vocabulair.

Daoneve koume de lienwäörd. E hemfelke taole is de groetste bron veur lienwäörd gewees. Vaanaof de middeliewe tot in d'n twintegsten iew höbbe de Limbörgse dialekte geliend oet 't Waols en 't Ripuarisch. Waolse wäörd vint me veural laanks de zuidgrens vaan 't taolgebeed: d'n Haspegouw, Heuvelland meh in 't bezunder Mestreech, boe in de negentienden iew väöl Luikse arbeiers kaome woene. Ripuarische wäörd vint me in gans 't gebeed, meh nog 't mieste in 't ooste.

Later is ouch geliend oet 't Frans. Dit gebäörde en gebäört op de groetste sjaol in 't huieg Wallonië, boe 't Frans 't Limbörgs al bekaans heet verdroonge, en ouch op groete sjaol in Belsj Limbörg en in Mestreech, boe 't Limbörgs tot aon d'n Ierste Wereldoorlog 'n veurnaom (dèks de veurnaomste of zelfs insegste) cultuurtaol waor. Ouch 't Hoegduits heet zien spore naogelaote: op extreem groete sjaol (en tot op d'n huiegen daag) op Duits groondgebeed meh ouch vrij sterk in 't ooste vaan 't Heuvelland, beveurbeeld in Heerle en Kèrkraoj. Soms heet me Duitse woord neet lètterlek geliend, meh es lienvertaoling euvergepak (tsiedónk oet Zeitung). Op Nederlands en Belsj groondgebeed weurt sinds jaor en daag (ouch al veur d'n Ierste Wereldoorlog, meh sindsdeen ummer sterker) op groete sjaol oet 't (Standaard-)Nederlands geliend. Veural nao d'n Twiede Wereldoorlog heet 't Limbörgs, wie zoeväöl taole, väöl oet 't Ingels geliend. 't Geit daan dèks um nui begrippe die euveral op de wereld verstande weure.

Vaanoet taolkundeg perspectief gief 't gein 'typisch Limbörgse' wäörd: eder woord wat in de Limbörgse dialekte veurkump, is in weze e Limbörgs woord. In de praktijk evels weure väöl wäörd die neet in de Nederlandse of Duitse standaardtaol veurkoume (aofhenkelek vaan welke kant vaan de grens me zit) es 'typisch Limbörgs' gekoesterd, en veult me invlood vaan de cultuurtaole es 'vererming' vaan 't vocabulair. Zoe kós 't ouch gebäöre tot me ziech in d'n achtienden iew oetspraok tege de verfransing vaan 't Mestreechs, dewijl Mestreechtenere die Franse wäörd allewijl zjus koestere.[1]

Typerende Limbörse wäörd mèt 'n eige artikel[bewirk | brón bewèrke]

Dees lies is incompleet. Geer kènt Wikipedia helpe door ze aan te völle.

Rifferenties[bewirk | brón bewèrke]

  1. Ben Salemans en Flor Aarts: Taal in stad en land: Maastrichts. Sdu uitgevers, Den Haag, 2002: pp. 83-4
Limburgs
 Historie Audnederfrankisch · Middelnederlands · Kölse expansie · Braobentse expansie
 Kènmerke Grammair (umlaut · Limburgs gerundium) · Klanklier (sjleip- en sjtoettoen · zaachte g · Paragogische sjwa · sandhi · Uerdinger Linie · Benrather Linie · Getelien) · Sjpelling · Vocabulair
 Intern versjille Panninger Linie · Panninger Zielinie · doe/geej-lien · Mouillering en gutturalisering · Óntrunjing · Aud- en nuujlang aa · Oergermaanse ai en au · Oergermaanse al en ol · Sjerplang ee en oo · Oergermaanse ī en ū · h-deletie · r-sjoew · t-deletie
 Dialekte Naord-Limburgs Haorsters · mich-kerteer (Venloos)
Wes-Limburgs Dommellands (Buuls) · Demerkempes (Hessels) · Beringerlands · Loeënerlands · Truierlands (Sintruins) · Getelands (sóms mitgeraekendj)
Centraal-Limburgs Wieërtlandjs (Wieërts) · Häörs · Maaskempes · Midde-Maaslandjs · Treechterlands (Mestreechs) · Bilzerlands · Tóngerlands (Tungers)
Oes-Limburgs Naordelik Oes-Limburgs (Remunjs) · Zujelik Oes-Limburgs (Zittesj · Gelaens · Valkebergs)
Ripuarisch-Limburgs Zuudoes-Limburgs (Heëlesj · Dusseldörper · Krieëvelsj) · Bergisch · Platdiets
 Anger dialekte in de Limburge Kempes (Loeis) · Kempelands (Lommels) · Maels · Kleverlands (Genneps · Venrods) · Ripuarisch (Kirchröadsj)
 Contakvariëteite Limburgs-Nederlands (Citétaal · Heerles-Nederlands · Nedertreechs)
 Media en infrasjtructuur Limburgse literatuur (sjrievers) · Limburgstalige meziek (zengers · gróppe) · Woordenboek van de Limburgse Dialecten · anger dictionaire · Limburgs in 't óngerwies · AGL · Vereiniging Veldeke · Limbörgse Academie · Limburgse Wikipedia
Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "https://li.wikipedia.org/w/index.php?title=Limbörgs_vocabulair&oldid=443286"