Valkebergs

Van Wikipedia
Gank nao: navigatie, zeuke

Dit artikel is gesjreve in 't Valkebergs. 't Weurt gewaardeerd óm in dit artikel 't Valkebergs aan te hauwe of aan te gaeve welk anger dialek gebroek is.


't Valkebergs (oetsjpraok: Vallekebergs) ies 'n Limburgs dialek dat gesjproke weurt in Valkeberg. Bie 't Valkebergs were ouch de dialekte van Berg (Valkeberg), Suub, Vilt, Houtem, Brokem, Sjin, Walem, Hölsberg en Arensgenhout gerekend. Me deilt 't in bie de Centraallimburgse (in sómmig indeilinge ouch waal de Oas-Limburgse) dialekte (zuug wiejer Limburgse dialekte). Ander dialekte binne dezelfde taalgrens of isoglos, (dus mèt 'n geliekende oetsjpraok) zint: 't Gelaens, Pöts, Sjömmerts en Baeks.

De dialekklanke mèt geluid Sound loester:[bewirk | brón bewèrke]

De typisch Limburgse klanke zint: de ao in Sound loester: maon; de ó in Sound loester: kómp), de è in Sound loester: (hègk) (vergeliek 't mèt de Nederlandse en Limburgse i in Sound loester: i (rink), de ae in Sound loester: (zaeg), de ö in Sound loester: (vösj), de äö in Sound loester: (sjäöp).
en de speciaal Valkebergse klanke: de oa in Sound loester: (doas), de in Sound loester: (ks), de in Sound loester: (kl)

Algemein kènmerke[bewirk | brón bewèrke]

 iech/ich - make - doe / diech (dich) - boum - hónd - sjlang - sjaop - rech< > (oetlèk). 

Valkeberg liek ten zuje van de Uerdinger Linie en ten oaste van de Panninger Linie.

Leesplenkske of laesplenkske[bewirk | brón bewèrke]

Valkebergs laesplenkske oet 1984

Zoawaal de oes bekènde Nederlandse klanke: a (tas), aa (daak), o (loch), oo (book), oe (hoes, loetsj), i (rink), ie (piel), e (flesj), ee (weeg), ei (zeip, Lei), u (un), uu (kruus, buul), eu (beursj, meule), ui (tuit)
es de miè algemein Limburgse klanke:(mèt geluid) maon; ó (kómp), è (hègk), ae (zaeg), ö (vösj), äö (sjäöp), gk (hègke) en sj (flesj, beursj, vösj). (De zj (zjwaegel, zjwumme) óntbriek.)
en de speciaal Valkebergse klanke (mèt geluid!:: oa (doas), (ks), (kl)
sjtoon allenei op 't Valkebergs laesplenkske mèt veurbeelde weergegeve.

In 2008 kaom 't Sjins laesplenksjke op de mert, mèt es basis de weurd en teikeninge van 't Valkebergs. In 2011 gebeurde 't zelfde in Houtem mèt 't Houtems laesplenkske.

Volges de Veldeke-sjpelling weurt sjleiptoan ten opzichte van sjtoattoan neet mèt extra lèttersj en/of mèt diacritische teikes gesjpeld. Veurbeelde, op 't plenkske, sjtoattoan-sjleiptoan, van dezelfde klank zint: (ou) oug (kort) en knoup (lank); (oe) loetsj (kort) en hoes (lank); (uu) buul (kort) en kruus (lank); (eu) beursj-meule; (ei) Lei-zeip.
't Weurdsje kies weurt boete Valkeberg-centrum es kis oetgesjproke en gesjreve.

Veural de twièklanke: oa, en zint markant in 't Valkebergs en umsjtreke. Miè nao 't weste (in Meersje en umsjtreke) zègke ze tege doas: dwas en nao 't oaste (o.m. in Nut) doeës; bie kiès weurt dat kjes in Meersje en kieës in Nut en in plaats van kuèl zègke ze in Meersje kwel en in Nut kuuël. De Nutse realisaties zint trouwens in 't groatste deil van Limburg gebrukelik.

Valkebergs en umsjtreke[bewirk | brón bewèrke]

't Valkebergs vèlt oetein in twiè (versies) van zien dialek, informeel waal "boete de paorts" en "binne de poorts" geneump. 't "Boete de paorts" haet ao veur oo (paort - poort), ae veur ee (paerd - peerd), i veur ie (ich - iech), u veur uu (luppe - luuppe). Dat boete de paorts besjleit 'n groater gebeed es Valkeberg zelf en ies ouch van toepassing op 't dialek wat ze in Vilt, Berg. Sub, Brokem, Geulem en Houtem kalle. 't Dialek van dees dörper versjilt neet ech hièl väöl vanein. Ouch 't plat van Sjin op Geul, 't Sjins en van Hölsberg 't Hölsbergs, liekent op 't Valkebergs, meh dit is al get oasteliker van karakter, zoawie ónder miè dudelik weurt oet 't veurkómme van d'r veur 't mannelik inkelvoud, 't laote valle van de s bie bv maed(s)je, paed(s)je, leed(s)je en r-deletie bie weurd die eindige op d,s,t (woorsj-woosj; bruèdsje-bruèdje; andersjum-angesjóm; heiversj-heivesj)

De taal, die gesjproke weurt in de dörper, gehuchte en hun buurtsjappe rónd 't sjtedsje (centrum) Valkeberg, dus: op Vild, op Sub, op Berg, in Brokem, in Houtem, in Geulem en Hölsberg liekent hièl väöl op 't Boete de Paorts. Mèt dit versjil: in die gehuchte gebruke ze in plaats van de opvallende ie, oe, oo en uu van 't Valkebergs, 'n i, ó, en de u. Veurbeelde (Valkebergs-umsjtreke): kies-kis; versjriekelik-versjrikkelik, iech-ich, diech-dich, miech-mich, ziech-zich, ziete-zitte, bies-bis, diet-dit, sjplietsing-sjplitsing, geziech-gezich, sjriek-sjrik, ies-is, nieks-niks, miedig-middig, wiesele-wissele enz. sjtoep/sjtuupke-sjtóp/sjtupke; poep/puupke-póp/pupke, knoep/knuupke-knóp/knupke, bloom/bleumke-blóm/blumke, óndersjte-undersjte; luup-lup (lip); zuuster-zuster, puzel-puzzel, truuk-truk, ruupsj-rupsj, Suub-Sub.

16 kènmerke van väöl Limburgse dialekte, hie mèt Valkebergse veurbeelde:[bewirk | brón bewèrke]

Nr Kènmerk Veurbeeld
1 groate variatie aan klinkersj neve de Nederlandse klinkersj ( a, aa, o, oo, u, uu, i, e, ee) haet 't Valkebergs

oa (sjoan, sjoal); iè (kiès, twiè); ao (maon); uè (kuèl, duèske); äö (sjäöp) mètklinkersj: sj (sjaop, flesj); zj (zjwumme, zjwaasj); gk (zègke, hègke)

2 de oppositie sjleiptoan - sjtoattoan
sjleiptoan sjtoattoan
wies (wijs=slim)
wies (sjtiegende toan) (wijs=melodie) wies (iech wies = ik wist)
ouch (ook) oug (oog)
graaf (graf) graaf (graaf, graft)
erm (arm zn/bn) erm (arm zn/ bn)
zeve (7) zeve (zeven ww.)
sjoon(schoen) sjoon (schoenen)
waeg (weg) waeg (wegen)
knien (konijn) knien (konijnen)
3 de 'zachte g' (die weurt ouch in Vlaanderen en Brabant gebruuk)
4 de zachte sjtumhöbbende k of plof-g , weurt allein gesjpeld tösje twiè klinkersj. huèrs te in zakdook, bakboter, in de vervoginge van werkweurd: o.a. maakde, bakde, kookde; in mv van o.a. brök, hèk,rök: brögke, hègke, rögke en in o.a. de ww. en znw. sjogkele, sjogkel, wagkele, bigkel.
5t-deletie en n-deletie nacht> nach, nachte; zach, zachter; leech> leechte

zeven> zeve; dromen> druime, druimentaere; lachen, lache, lachentaere

6 drie woordgesjlachte en de biebehuèrende adjectieve mannelijk: de fiets (eine fiets; miene fiets; dae fiets, dae hoage fiets)
(opm. In Sjin zègke ze d'r fiets.)

vrouwelijk: de taofel (ein taofel; mien taofel; dien taofel, die hoag taofel, die kleurige taofel)
onzijdig: 't water (e water; mie water; 't, dat water, 't werm water)

7 umlaut en ablaut bie bep. werkweurd, mièvoudsvörming, verkleinweurd, vervoginge (sjterke wèrkweurd) en aafleidinge. (>=weurt)a>e; aa>ae; ao>äö; ó>u; o>ö; oo>eu; oa>uè; ou>eu. sjaop: sjäöp, sjäöpke; pot: pöt, pötteke, appel-eppelke, book-beuk, beukske, bakke-bekker, sjlachte-sjlechter, Holland-Hollender, mach-mechtig

loup-löps-löpt-loupe; gaef-geufs, geuf, gaeve;

8 assimilatie regressieve p>b ; t>d

sjtoep(b)aaf; sjtraot(d)op; hae wachde (hij wachtte); zie sjtopde (stopte); sjtaakde (sjtaakte); plaatsde (plaatste); kookde (kookte)enz. progressieve d>t op te (de) mert; geis te (doe)

9 wederkièrend veurnaamwoord en werkwoord Wils doe miech dat hole; höbs doe miech (mich) de taofel gedèk?; Zie höbbe ziech getroffe. Dae kalt ziech get bie-ein. Doe höbs diech wir väöl gepak! Wat haet ziech hie veurgedoon? Woa höbs doe diech dat gegolle? Ze höbbe ziech de kloemele bie-ein gesjmete. Die höbbe ziech gebeld. Dae haet ziech get gepak! Hie weurt ziech get gesjreve! Die waeg loupe ziech hie oetrein...
10 't gebruuk van 't hölpwèrkwoord doon Deis doe dat effe oprume. Daot deer de deure sjlete?
11 verandering van de sch in sj school- sjoal; schaats- sjaats; schat- sjat
12 s aan 't begin en ing van weurd weurt sj straat- sjtraot; stro- sjtruè; slapen- sjlaope; smeren-sjmere; stoten- sjtoate; snaren- sjnaore fles-flesj; bos-bösj; was-wesj;
13 't Gebruuk van de weurd iech (ich), miech (mich) diech (dich) en ouch. (Nederlands: ik, mij, jij/jou, ook)
14 't gerundum op -entaere of -taere (allein in Zuud-Limburg) Dit ies 'n zelfsjtendige verboge vorm van de onbepaalde wies van 'n wèrkwoord, dat 'n 'handeling' aangeuf. Loupentaere, varentaere, kiekentaere, zingentaere, fietsentaere, roukentaere, sjpelentaere.
15 congruerende voegweurd en betrekkelike veurnaamweurd in de 2e persoon inkelv. en belaefheidsvorm. veurb.: Dats doe dat gezeen höbs. Oft geer maogt kómme, hingk aaf van d'n daag. Waes doe gezeen höbs.
16 Vervoeginge sjterke, reigelmaotige en ónreigelmaotige werkweurd.

Historie[bewirk | brón bewèrke]

  • In 1928 maakde Theodoor Dorren 'n woordelies van 't Vallekebergs.
  • In 1967 woort de Veldeke-krink Valkeberg opgeriech.
  • De Sjtiechting Vallekebergse Dieksjenaer haet in november 2012 de Vallekebergsen Dieksjenaer oetgegeve, 'n woordebook dat zaowaal Valkebergse weurd nao 't Nederlands verklaort es andersjum 't Nederlands nao 't Valkebergs.
  • In december 2013 publiceerde de Veldeke-krink-Valkeberg 't beukske Valkebergs, mèt 'n besjrieving van 't Valkebergs binne de Limburgse sjtreektaal. ’n Twiètalig (Valkebergs-Nederlands) beukske, woa-in neve ’t centraal-Valkebergs ouch de klein versjille mèt ‘t Suubs, Bergs, Houtems, Sjins en Hölsbergs aan de orde kómme. Inhoud: de 20 kènmerke woa-in ’t Valkebergs aafwiek van de sjtandaardtaal; de sjpellingsoetgangspunte; Limburgstalig idioom; typische Valkebergse veur- en achtername, de drie leesplenkskes, kingerversjkes, de platte dörps- en buurtname en Valkebergse literatuur.

Dialekliteratuur[bewirk | brón bewèrke]

  • 't Ouds bekènde sjtök, dat in 't Valkebergs (sjpreek oet: Vallekeberregs) gesjreve ies, sjteit in 'n beukske oet 1886 mèt de titel Langs de Geul. 't Beukske ies gesjreve door J.Hobbel oet Rotterdam en 't besjrief de umgeving van Valkeberg. 't Sjtökske in 't plat hèt De Sjtumbös. 't Ies neet zeker of Hobbel dat zelf gesjreve haet.
  • Periodieke blaar, die gans in 't Valkebergs oetgegeve weure of zin:
    • Oos Heim, maondelikse dialekpagina in 't weekblaad 't Gezètsje. (Van ca 1970-1980)
    • De Mirliton, jaorliks carnavalsmagazine
    • 't Maske, jaorliks carnavalsgezètsje
    • Veldeke-Valkeberg-jaorbeukske, jaorliks vanaaf 2000, door Veldeke-Valkeberg
  • Gedeiltelik in 't Valkebergs
    • Diverse artikele en verhaole in 't Veldeke-orgaan van Veldeke-Limburg
    • Artikele, verhaole en gediechte in 't Gezètsje, weekblaad
    • Artikele, verhaole en gediechte in Heuvelland-Actueel, weekblaad
    • Artikele, verhaole en gediechte in Geulrand, kwartaalmagazine (van 1982-1990)
    • In de serie Platbook

Sjrieversj en diechtersj in 't Valkebergs[bewirk | brón bewèrke]

  • Jan Notten (1935-2005) (Brokem), beuk (gedeiltelik in 't dialek) en artikele (historie, euver dialek)+ de aanwiezinge veur de Veldekesjpelling (1983).
  • Henk Thewissen, beuk (gedeiltelik in 't dialek) en artikele (historie, dialek).

Sjrieversj en diechtersj oet de umgaeving van Valkeberg[bewirk | brón bewèrke]


Extern links[bewirk | brón bewèrke]

Wikipedia
De Limburgse Wikipedia haet ouch artikele in 't Valkebergs.
Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "https://li.wikipedia.org/w/index.php?title=Valkebergs&oldid=413183"