Nederlandse literatuur

Van Wikipedia
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.



Qsicon Under Construction.png
Aan dit artikel weurt de kómmenden tied nog gewirk.
Tot daen tied kan d'n inhaud van 't artikel veurnaam informatie misse of nog neet good in zie verbandj ligke.


Nederlandse literatuur is literatuur in de Nederlandse taol. Dit artikel beujt 'n euverziech, in de ierste plaots chronologisch, vaan de belaankriekste oontwikkelinge die de literatuur in 't Nederlands door de iewe heer höbbe gevörmp en gekinmerk.

Middeliewe[bewirk | brón bewèrke]

't Aajdnederlands heet zoe good wie gein literatuur opgelieverd. Bekind woort de zin vaan Sisam (Hebban olla vogala), boe väöl lui de ajdste Nederlandse literatuur in zien. Mèt get goje wèl kinne twie negenden-iewse bezweringe ouch es volksliteratuur gelle. De Leidse Williram is wel literair, meh euverdujelek 'n vertaoling oet 't Hoegduits. De Wachtendonckse Psalme zien natuurlek Hebreeuwse literatuur.

Gesjreve Nederlandse literatuur begint pas nao d'n euvergaank nao Middelnederlands. In de twiede hèlf vaan d'n twelfden iew bleujt Heinric van Veldeke. Vaan häöm höbbe v'r de Eneide en e leve vaan Sintervaos euver. Nao e paar jaor evels trok Veldeke nao 't ooste, boe heer in 't Middelhoegduits góng sjrieve. In d'nzelfden tied versjijnt ouch 'n aander heilegeleve, de Reis vaan Sint-Brandaan.

In d'n daartienden iew kump 't Nederlands tot groete bleuj in de Zuieleke Nederlen. Gans in de geis vaan d'n tied is 't väöl religieus en feodaol werk wat versjijnt. Me moot daan dinke aon de mystiek vaan Hadewijch, zoewie aon ridderromans wie Karel ende Elegast en Walewijn. Tientalle Middelnederlandse ridderromans zien deils of gans bewoerd, dèks nao Frans veurbeeld. De mieste speule ziech aof in de hofhawwing vaan Sjarel de Groete of in de krink vaan de Graalridders. 'ne Gans bezundere ridderroman evels is de fabel Vanden vos Reynaerde, boe aon de hand vaan versjèllende bieste de missten in addelleke kring te kiek weure gezat. Dit book is vaan Vlaomsen oersprunk, meh woort tot wied boete de Nederlen populair - neet in de lèste plaots in Fraankriek.

In de veertienden en vieftienden iew bleve dees genres bestoon. Typerend is beveurbeeld de Beatrijs-legende, euver 'n vlöchtende non, en 't mystiek werk vaan Jan van Ruusbroec. In dezen tied kump de börgerij evels ouch sterk op, en mèt häör de börgerleke cultuur. In de Abele spelen, e begin vaan de Nederlandstaolege buuntraditie, zien veer serjeus speule, gesitueerd in keuninkleke milieus, gekoppeld aon veer sotternien (klöchte), die speule oonder 't volk. Ouch 't Gruuthuuse-handsjrif is e belaankriek documint vaan börgerleke literatuur. Mèt de opkoms vaan de rederiekerstraditie goon de börgers mèt regelmaot poëzie sjrieve. Sommege vaan hun hole dao-in e hoeg niveau. In de vieftienden iew kriege v'r Elckerlijc, 'n allegorisch verhaol euver de mins en d'n doed. Roond 1500 versjijnt 't verhaol vaan Marieken van Nieumeghen, wat in opzat rappeleert aon de Beatrijs. Dit werk versjijnt begin zèstienden iew in drök.

Zèstienden iew[bewirk | brón bewèrke]

De zèstienden iew is 'nen tied vaan euvergaank. Me geit door mèt de productie vaan rederiekerspoëzie, meh aander trends koume ummer mie de Nederlen binne. Zoe weure aon 't ind vaan d'n iew de ierste Nederlandse sonnètte gesjreve. Heiveur nump me ouch 't strakgetrokke ritmisch sjema oet 't Frans euver, wat de plaots innump vaan de losser veersregele oet de middeliewse lyriek. Feit is wel tot me daobij nog gein rekening hèlt mèt sterke en zwake (beklemtoende en oonbeklemtoende) syllabe, zoetot 't zèstienden-iews veers nao us modern idee hendeg maank geit.

De relizjieus twiste oet dezen iew höbbe e sterk stumpel op de poëzie vaan dezen iew geduid. Bekind bleef 't werk vaan Marnix van Sint-Aldegonde en de volkspoëzie vaan de Geuze. Aon d'n aandere kant stoont Anna Bijns, die ziech in häör gediechte sterk tege de prottestante oetsprik.

Zeventienden iew[bewirk | brón bewèrke]

't Begin vaan de zeventienden iew waor 'ne groete bleujtied veur de Nederlandse literatuur. De conventie vaan 'ne natuurleke klemtoen op sterke deile vaan de veersvoot kraog noe vörm, wat de poëzie e stök leesbaarder maak. Klassiek gewore zien veural buunwerke (in Nederland ummer in rijmend veers), wie die vaan Joost van den Vondel, P.C. Hooft en Gerbrand Adriaensz. Bredero. Vondel en veural Hooft hantere, in d'n tiedgeis, 'ne gelierde, jeh bombastische stijl mèt lang, euverlaoje zinne en väöl beeldspraok. Bredero daorentege sjrijf e stök volkser en gebruuk ouch hiel bewös de volkstaol. Dees sjrievers maakde ouch lyriek, die in hoeg aonzien stoont.

De sjrievers in kwestie waore allemaol verboonde mèt Amsterdam en stamde oet 't börgerlek milieu. Ze waore nog awwerwèts in de rederiekerskamer actief, meh zien veural geassocieerd geraak mèt 't Muiderslot, boe Hooft dros waor. Zoedoende sprik me vaan de Muiderkrink, boe ouch nog Roemer Visscher en dee zien twie dochters Anna en Tesselschade bij hoorte.

Door de bleuj vaan Amsterdam in deen tied weurt 't lastig um aander deile vaan 't land, laot stoon de Zuieleke Nederlen, mèt te numme in 'n historie vaan de Nederlandse literatuur. Daobij is 't bleujend Amsterdam ouch e centrum - internationaol zelfs - vaan de bookdrökkuns, wat allein mer mie sjrievers nao de stad trèk. Noe nog zitte zoeget alle literair oetgeverije vaan Nederland dao geconcentreerd.

Belaankriek is in eder geval Constantijn Huyghens, dee gebore weurt en doedgeit in D'n Haag. De Ziew Jacob Cats sjrijf moralistische epigramme die noe neet mie hoeg weure aongeslage, meh die toch vermelding verdene umtot ze drei iewe laank immens populair bleve, zeker ouch oonder 't (ummer dèkser gelètterd) gewoen volk. 't Gief ouch nog diverse kleinder diechters, dèks mèt ein of twie gediechte bekind gebleve, wie Jan Luiken, Jacobus Revius en Geertruid Gordon. Religie is in dees lyriek e populair thema. Daotegeneuver steit 'n sjat aon kleinburgerleke poëzie euver eerdse dinger, boe-oonder ouch e groet aontal 'veis' leedsjes. Pas de lèste jaore kump me detouw die ouch serjeus aondach te geve.

De roman stoont in de baroktied nog in lieg aonzien en waor in Nederland koelek bekind. Samuel van Hoogstraten, veural bekind es sjèlder, sjreef in 1650 evels mèt Schoone Roseliin of, de getrouwe liefde van Panthus d'n ierste Nederlandstaolege roman.[1]

Achtienden iew[bewirk | brón bewèrke]

Börgerleke en nationalistische literatuur[bewirk | brón bewèrke]

Revoluties in de literatuur[bewirk | brón bewèrke]

Veurluipers: Gezelle en Dekker[bewirk | brón bewèrke]

De Tachtegers[bewirk | brón bewèrke]

De Negentegers[bewirk | brón bewèrke]

De roman roond 1900[bewirk | brón bewèrke]

Interbellum[bewirk | brón bewèrke]

Dadaïsme en aander vernuiingsdrang[bewirk | brón bewèrke]

Nui Zakelekheid[bewirk | brón bewèrke]

De damesroman[bewirk | brón bewèrke]

Twiede Wereldoorlog[bewirk | brón bewèrke]

Nao-oorlogse literatuur[bewirk | brón bewèrke]

De roman in Nederland[bewirk | brón bewèrke]

De roman in 't Belsj[bewirk | brón bewèrke]

't Kort verhaol[bewirk | brón bewèrke]

Poëzie[bewirk | brón bewèrke]

Buun[bewirk | brón bewèrke]

Literatuur in de Wes[bewirk | brón bewèrke]

Literatuur oet Suriname en de Nederlandse Antille is in Europa euver 't algemein neet zoe bekind gewore. Deils kump dat door de klein bevolking vaan die len, deils zeker ouch door de culturelen aofstand. Hoeg gesjat, veural in Suriname meh ummer dèkser ouch in Nederland, weurt 't werk vaan Anton de Kom. De Curaçaosen oteur Frank Martinus Arion woort in Nederland bekind mèt ziene roman Dubbelspel.

Genreliteratuur[bewirk | brón bewèrke]

Nonsens- en plezeerdiechterij[bewirk | brón bewèrke]

Kinderliteratuur[bewirk | brón bewèrke]

Detectiveromans[bewirk | brón bewèrke]

Fantasy[bewirk | brón bewèrke]

Stripverhaole[bewirk | brón bewèrke]

Rifferenties[bewirk | brón bewèrke]

  1. Neerlandistiek - Dieryk en Dorothé: Samuel van Hoogstraten schildert de verlossing van Dordrecht in verzen
Nederlands
 Historie Audnederfrankisch · Middelnederlands · Vreugnuujnederlands · Frankisering van de Noordziekös · Braobentse expansie · Hollese expansie · Afrikaans · Taalsjtried in 't Belsj
 Kènmerke Grammair · Klanklier · Vocabulair · Sjpelling
 Dialekte Holles (Zuud-Holles · Utrechs · Wesfries · Sjtadsfries en Bildts) · Ziews · Wes-Vlaoms · Oes-Vlaoms · Braobents · Kleverlands
dèks mitgeraekendj: Limburgs · Nedersaksisch
 Nationaal, regionaal en etnische variante Nederlands in Nederlandj · Belsj-Nederlands · Surinaams-Nederlands · Antilliaans-Nederlands · Fries-Nederlands · Saksisch-Nederlands · Limburgs-Nederlands · Poldernederlands · Verkavelingsvlaoms · Indisch-Nederlands · Juuds-Nederlands · Marokkaans-Nederlands · Sjtraottaal
 Media en infrasjtructuur Nederlandse literatuur (dichters · sjrievers) · Taalunie · Woordenlijst Nederlandse Taal ('Greun beukske') · Woordenboek der Nederlandsche Taal · Algemene Nederlandse Spraakkunst