Suske en Wiske
- Dit artikel is in mierder Limburgse dialekte gesjreve. Perbeer estebleef waal mer ei dialek per alinea aan te hauwe.
Suske en Wiske zint de hoofpersonages oet 'n reeks Vlaamse sjtripverhaole mèt dezelfde naam. De sjtrip ies bedach door Willy Vandersteen. De hoofpersone zint twiè kinger, 't jungske Suske (aafkorting van Franciscus) en 't maedsje Wiske (aafkorting van Louise).
Vandersteen begoes de serie in 1945. 't Ièrsjte verhaol waor Rikki en Wiske in Chokowakije, hie-in kump èvvel Suske nog neet veur en belaef Wiske 'n avontuur mèt ziene broor Rikki. Vanaaf 't twiède album, Op het eiland Amoras, verdwient Rikki oet beeld en weurt Suske, 'ne jóng van óngevaer dezelfde laeftied es Wiske, ein van de hoofpersone. Vanaaf 1972 kreeg Paul Geerts, dae es assistent van Vandersteen al saer einige jaore väöl teikenwerk houw euvergenómme, de eindverantwoordelikheid euver de sjtrip. Geerts woort in 2002 op zien beurt opgevolg door Marc Verhaegen, dae nao 'ne ruzie mèt Studio Vandersteen in 2005 woort vervange door 'n team teikenaersj ónder leijing van Luc Morjaeu en 'n team scenariosjrieversj ónder leijing van Peter van Gught. Morjaeu sjeide in 2023 oet en woort opgevolg door Wout Schoonis.
De serie drièjt um de kinger Suske en Wiske, die umrink zin door 'n aantal volwassene woamèt ze 'n soort gezin vörme. 't Oetgangspunt van 'n album ies meistal 'n alledaagse situatie, woavanoet de persone in 'n avontuur terech kómme. In de loup van zoa'n avontuur kómme dan dèks fantasiefigure en ónwerkelike situaties veur, sóms gebaseerd op besjtaonde verhaole en legendes. Door 'n oetvinging van professor Barabas, 't teletiedmesjien, kènne de personages door de tied reize, en ouch geografisch gezeen were d'r väöl reize óndernómme. De vertèltrant weurt meistal es volks umsjreve.
Belangriekste personages
[bewirk | brón bewèrke]
- Suske is 'ne jong mèt zwart haor, dee miestens in e roed humme en 'ne zwarte brook löp. Ziene leeftied ligk neet gans vas; heer weurt aofwisselend es sjaolkeend en es puber neergezat. Heer is aofkomsteg vaan Amoras, e fictief tropisch eiland in de Stèllen Oceaon boe in de zèstienden iew 'n Antwerpse kolonie is gestiech. In 't album Het eiland Amoras is te zien wie Wiske, tant Sidonia en professor Barabas Amoras oontdèkke. Suske en Wiske weure vrun en aon 't ind geit Suske mèt nao 't Belsj. Allewel tot heer in 't begin get wèld en oonbeheers is, is heer later in de serie 'ne röstege en constante jong.
- Wiske späölt al vaanaof 't begin mèt, dat wèlt zègke sinds Rikki en Wiske in Chocowakije. Ze is dao nog mer e klei keend; later in de serie zuut ze, wie Suske, oet wie e sjaolkeend of 'ne puber. Ze dreug miestal e wit kleidsje mèt roej lijn en e strikske in häör haor. Diverse poginge um dat uterlek te modernisere móste de teikenere nao negatief lezersreacties weer opgeve. Wiske is in väöl 't tegedeil vaan Suske: oongeliek vaan aard, soms ijdel, soms oonzeker, en bringk ziech dèks in probleme. Dao steit tegeneuver tot ze dèks mèt oonverwachte oplossinge kump. Wiske heet e pupke, Schanulleke, boe ze neet boete kin. In väöl avonture raak Wiske compleet vaan häör apperpo es ze dit pupke kwiet raak.
- Tant Sidonia, oersprunkelek Sidonie, is 'n oongetrouwde hoesvrouw en de biologische tant vaan Wiske (en Rikki). Ze is oongeluifelek slaank, heet 'n sterke kin, 'n kouf en oongewoen groete veuj. Häör kleiing besteit oet 'n raos blouse en 'ne zwarte rok; in de vreugste albums droog ze e petsjke mèt spaange. In de avonture späölt ze dèks 'n kleinder rol; soms geit ze neet mèt. Ze is dèks op zeuk nao 'ne maan; veural Lambiek heet häör belaankstèlling.
- Lambiek (in 't orzjineel es Lambik gesjreve, meh op z'ch Antwerps ouch mèt ie oetgesproke) is 'nen awwere maan dee veurheer es poompemeker heet gewèrk. Heer is kaal, dik, heet 'n groete neus en dreug 'ne bolhood, 'n zwarte brook en e wit humme mèt zwart nóndedzjuke. Heer is de kemikke figuur oet de serie. Dèks deit heer dom dinger, meh soms brik heer oet zien rol en red heer de situatie. Me zuut häöm dèks op zeuk nao sjoen vrouwlui, meh vaan tant Sidonia wèlt 'r niks weite. Lambiek späölt mèt sinds De sprietatoom.
- Jerom is es lèste vaan de vief hoofpersoene debij gekoume. 't Is 'ne mins mèt bovenatuurlek groete krach. Heer is oersprunkelek aofkumsteg oet prehistorisch Iesland, meh raakde vasgevrore in 't ies en dreef aof nao zeventienden-iews Fraankriek. Dao woort heer ingezat es geheim waope vaan hertog L'Handru, 'nen usurpator, wie me in 't album De dolle musketiers kin leze. Wiske krijg häöm zoewied um euver te loupe; aon 't ind geit Jerom mèt 't teletiedmesjien mèt nao d'n twintegsten iew. Vandersteen had later groete spiet tot heer Jerom debij haolde: door dee zien oongeluifeleke krach wis heer edere vijand te versloon en woorte de verhaole koelek nog spannend. Daorum is Jerom dèks op reis daan wel oetgesjakeld door e slaopmiddel of hypnose.
Ouch frequent en zier belaankriek veur de serie zien:
- Professor Barabas is 'ne gelierde en oetvinder mèt bezej vaan zoeget alles. 't Is 'ne kale, dunne maan mèt 'ne baard. In de serie deit heer diverse geniaol oetvindinge, boevaan de Gyronef ('nen helikopter) en 't teletiedmesjien talloes kiere trökkoume. De meugelekhede vaan zien oetvindinge grenze soms aon mazjie. Heer späölt neet in alle avonture mèt en es 'r mètspäölt, blijf heer miestens op d'n achtergroond um vaan hoes oet dinger te regele. Professor Barabas späölt mèt vaanaof Het eiland Amoras.
- Krimson is de veurnaomsten antagonis vaan de serie. 't Is 'ne neurotische crimineel mèt 'ne geitebaard, wandelstek en hoegen hood, dee de gansen tied pèlle slik tege al of neet ingebeelde krenkdes. Lambik neump 'm 'de gevierlekste mins op de wereld'. Heer heet 'ne rieke levesstijl mèt 'ne villa en 'ne butler, Achiel. Zien organisatie is groet. In Het rijmende paard debuteert heer es smokkeleer; daonao kump heer nog dèks trök.
Albums en series
[bewirk | brón bewèrke]De sjtrips versjene vanouds veurdat ze in albumvörm oetkómme ièrsj in versjillende gezètte en tiedsjriefte, wie bieveurbeeld De Standaard en de Nederlands Limburgse gezètte Limburgs Dagblad en Dagblad de Limburger. De Standaard, woa de sjtrip in 1945 in debuteerde, sjeide in december 2022 oet mit Suske en Wiske-feuilletons.
De albums zint in te deile in 'n aantal reekse. De meiste albums versjiene in de Roaj reeks. De reekse zint:
- Roaj reeks
- Vlaamse ongekleurde reeks (1946-1959)
- Hollandse ongekleurde reeks (1953-1959)
- Vlaamse twièkleurereeks (1959-1964)
- Hollandse twièkleurereeks (1959-1964)
- Gezamelike twièkleurereeks (1964-1966)
- Veerkleurereeks (1967-noe)
- Blauw reeks (1952-1957; 2020-noe es hommaasj)
- Luxe reeks (1991-noe)
Allewiel (fibberwarie 2025) is de veerkleurereeks bie nommer 377 aangekómme; dit kump neer op 'n totaal van 310 ganse verhaole. Daonaeve geuf 't nog tientalle kortverhaole. Dèks zint die in vakantiebeuk versjene of es promotiemateriaal oetgegeve; allewiel zint ze ouch regulier te verkriege.
Nevereekse
[bewirk | brón bewèrke]
't Gief diverse spin-offs vaan de reeks, dèks gewijd aon ein vaan de aander hooffigure es Suske en Wiske. De opzat is dèks gans aanders es de hoofserie: väöl vaan die spin-offs valle in specifieke genres (kemedie, superhelde, actie etc.).
Door Vandersteen of de aander hoofteikenere
[bewirk | brón bewèrke]Al in 1955 begós Willy Vandersteen mèt De grappen van Lambik, gagstrips vaan ein paasj boe-in dees clowneske figuur allemaol vreem dinger mètmaak. De reeks leep tot 1962 en umvatde zeve albums. In 2004 blees Marc Verhaegen, later vervaange door Luc Morjeau, de reeks kort nui leve in.
In 1962 begós de stripserie Jerom, boe-in de gelieknaomege krachmins es superheld in 'ne gouwe mantel optreujt. De reeks woort veural in Duitsland (oonder de naom Wastl) hendeg populair. In de jaore zeventeg, naotot Vandersteen mèt Suske en Wiske waor gestop, wèrkde heer e tiedsje mèt groete productiviteit veur dees serie. Later teikende Geerts nog get aander Jerom-verhaole.
Door aander teikenere
[bewirk | brón bewèrke]Ind jaore tachteg, begin jaore negenteg leep de gagreeks Schanulleke. Hei-in treujt 't pupke vaan Wiske op, neve clownspop Duddul en diverse bieste. De mieste vaan die gags zien door Eric de Rop en Patty Klein vaan Studio Vandersteen geteikend. Ze zien in veer albums geboondeld.
Tösse 2002 en 2015 leep de serie Klein Suske en Wiske, later Junior Suske en Wiske. Hei zien de twie hoofpersone klein kinder. De verhaole waore veural gemeind veur kinder die liere leze.
In 2013 versjeen 'n nui serie, Amoras geriech op awwer (deils volwasse) lezers. De serie umvat dezelfde personnages wie Suske en Wiske, meh 't verhaol (de zès albums beeje ei doorloupend narratief) is duuster vaan aard, mèt väöl geweld, eleminte vaan sciencefiction en 'ne realistischere teikestijl. 't Scenario kump vaan Marc Legendre, de teikeninge vaan Charel Cambré. De reeks waor gemeind es hommaasj aon Willy Vandersteen, dee in 2013 hoonderd jaor geleie gebore waor. Nao 't succes vaan Amoras volgde 'n nui serie in dezelfden trant, De kronieken van Amoras. Die serie leep tösse 2017 en 2024, en kraog in 2025 e vervolg mèt de serie Suske en Wiske - De helden van Amoras. Légendre zeet tot heer de lèste serie nao twie deile aon 'nen opvolger geit euverdoen.
Vergeliekbaar mèt Amoras is ouch J.ROM - Force of Gold, 'n modernisering vaan de superheldereeks roond Jerom. Die serie góng ind 2014 vaan start en heet es oteurs Bruno De Roover (scenario) en Romano Molenaar (teikeninge).
Sinds 2017 gief 't ouch 'n hommagereeks. Eder jaor (mèt oetzundering vaan 2023) kump 'n album oet boe stripteikenere de Suske en Wiske-hooffigure gebruke um 'n hommaasj aon de serie te bringe. Eder album is vaan 'nen andere meister. Ouch de vreuger teikenere Paul Geert en Luc Morjeau höbben 'n hommage-album gemaak.
Veur 't veurjaor vaan 2026 steit ouch 'n hommagealbum in mangastijl op staopel. Dit album weurt gemaak door Roderick Leeuwenhart (scenario) en Marissa Delbressine (teikeninge).[1]
Vertalinge
[bewirk | brón bewèrke]
De albums van Suske en Wiske zint vertaald in 'ne houp tale en sjtreektale. In 't Limburgs zint tot noe toe drie albums vertaald. Edere persoon in 't verhaol, in de Limburgse editie, 'kalt' dao-in ein ander dialek. De vertaling gebeurde door Veldeke-Limburg. Los daovan sjteit 't album Nen diere velo (Het kostbare kader), 'n vertaling nao 't Loeis op initiatief van de gemeinte en de lokale middesjtand. Ouch in 't Antwerps (de mojertaal van Vandersteen), 't Kalmthouts (de taal van Vandersteen zien later woanplaats) en 't Twents zien vertalinge gemaak.
't Nieuwsblad van het Noorden verzörgde oats drie oetgaves van 'tzelfde album, eint in 't Fries, eint in 't Gronings en eint in 't Drents. Daoneve geuf 't nog miè Friestalige albums. In 2004 woort op de Brabantse Sjtripdaag 'n oetgaaf in versjillende Noord-Brabantse dialekte verzörg.
Boete Nederland en Vlaondere is de serie in versjèllende taole euvergezat. In de ierste plaotse gèlt dat veur 't Frans. Op 'n inkel verhaol nao zien alle albums in die taol vertaold. Suske en Wiske hete dao Bob et Bobette. Vertaolinge in 't Duits en Ingels zien ouch gemaak, in de lèste taol zelfs diverse kiere (oonder mie es Spike and Suzy of Willy and Wanda); dees versies waore evels neet zoe succesvol.
In de jaore zeventeg versjene diverse vertaolinge in Scandanivië. 't Oetgebreidste waor de serie in 't Zweeds (Finn och Fiffi); wijer vertaolinge versjene in 't Noors, Fins, Deens en Ieslands. Dees vertaolinge waore vrij succesvol, al weure de series al jaore neet mie gemaak.
Wijer vertaolinge, dèks vaan mer ein of e paar albums, versjene in 't Afrikaons, Baskisch, Chinees, Esperanto, Grieks, Indonesisch, Italiaons, Japans, Latien, Perzisch, Pools, Portugees, Russisch, Spaons, Swahili, Tamil en Tibetaons.
Limburgs
[bewirk | brón bewèrke]In 't Limburgs zien wie gezag drei albums vertaold: De bokkeriejersj (De bokkenrijders) in 1997, De joker aafgetroef (De kaartendans) in 1999 en De Waerwouf van leëtselder (Volle maan) in 2005. Hei-in spreke de versjèllende personnages versjèllende dialekte, in groete miejerheid oet 't zuie vaan Nederlands Limbörg. In 't ierste verhaol spreke zoewel Suske es Wiske Zitterds (vertaold door Frans Walraven); later geit Wiske euver op Geleens (door Huub Clerkx). Tant Sidonia sprik Heerles (Leo Keularts), Lambiek praot Mestreechs (Bert Beenkes) en Jerom bedeent ziech vaan 't Bochtoltzer (Jo Jaegers). Versjèllende nevefigure praote weer aander dialekte. De vertèlstum is in 't Nuts (en weurt verzörg door Colla Bemelmans).