Noordrien-Wesfale

Van Wikipedia
Gank nao: navigatie, zeuke

Dit artikel is gesjreve in 't Mestreechs. 't Weurt gewaardeerd óm in dit artikel 't Mestreechs aan te hauwe of aan te gaeve welk anger dialek gebroek is.


Naordrienland-Wesfale (Nordrhein-Westfalen)
Vlag Blazoen
Vlag vaan Noordrienland-Wesfale Veendel vaan Naordrienland-Wesfale Waope vaan Noordrienland-Wesfale Veendel vaan Naordrienland-Wesfale
Kaart
Germany Laender Nordrhein-Westfalen.png
Basisgegeves
Hoofstad Dusseldörp
Oppervlekde 34.083,52 km² (veerde)
Inwoeners 18.059.839 (ierste) (30 juni 2005)
Bevolkingsdiechheid 530 inwoeners/km² (veerde)
ISO 3166-2 DE-NW
Officieel website http://www.nrw.de/
Politiek
Ministerpresident V (SPD)
Coalitie SPD/Die Grünen
Zedeleerverdeiling
(187 zedele):
CDU 89, SPD 74, B'90/Grüne 12, FDP 12
lèste verkezinge 2010
volgende verkezinge 2015
Stumme in de Bundesrat 6

Noordrien-Wesfale (Duits: Nordrhein-Westfalen, Ripuarisch: Noodrhing-Wäßßfaale, Nedersaksisch: Noordrhain-Westveele) is e Bundesland vaan Duitsland, tege de Nederlandse grens, aon de oonderloup (oet Duits perspectief) vaan de Rien. De deilstaot grens aon Nederland en 't Belsj en aon Nedersakse, Hesse en Rienland-Palts. De staot heet good 18 miljoen inwoeners en is daomèt de bevolkingsriekste vaan 't land. Daobij is 't de veerde diechsbevolkde, mèt allein de stadsstaote Berlien, Hamburg en Breme bove ziech. 't Oppervlak bedraag 34.080 km2. Hoofstad is Dusseldörp (Düsseldorf). Umtot Limbörgers ziech oosweerts veural riechte op 't noordelek rienland (en daomèt 't weste vaan Noordrien-Wesfale), weurt 't bundesland ouch dèks foutief 't Rienlaand genömd. Dit is evels e regio die besteit oet de westeleke deile vaan Noordrien-Wesfale en Rienland-Palts.

't Gebeed heet groete ikkenomische beteikenis door de Rien en 't Ruhrgebeed.

eène Kaarte van Noordrien-Westfaalen met zine Landsjaftseègensjaften
North rhine w map.jpg

Geografie[bewirk | brón bewèrke]

Noordrien-Wesfale besteit oet twie geografische landsjappe: 't noorde vaan 't Rienland en de streek Wesfale. De belaangriekste revier vaan d'n deilstaot is de Rien boeaon de groetse twie stei vaan d'n deilstaot lègke: 't door de Roemeine gestiechte Kölle, in de middeliewe de groetse stad vaan Duitsland, en Düsseldorf, 't polletiek centrum en e belaangriek ikkenomisch pönt. In de Rien struimp oonder mie de Ruhr (neet te verwarre mèt de Roer) en de Lippe, mèt daotösse 't Ruhrgebeed mèt mie es drei miljoon inwoeners in 'n aontal stei en kring. 't Roergebeed lègk in bei officieel landsdeile: Noordrien en Wesfale-Lippe. Zie zien twie regio's mèt väöl polletiek beteikenis mer neet geografische en culturele, umtot Noordrien eigelek vaszit aon de res vaan 't Rienland (Zuidrien, in Rienland-Palts) en Wesfale en Lippe noets ein cultureel centrum vörmde. Same mèt de stei die aon de Rien lègke heet me 't ouch euver 't Rien-Ruhr-Gebeed mèt e klein tien miljoon inwoeners.

't Urbaon gebeed weurt umsingeld door 't vlaak land in 't noorde en de berg in 't zuie en oeste. 't Vlaak land besteit veurnaomelek oet de Nederrien (Niederrhein, in 't Rienland) en 't Münsterland (ouch de Wesfaolse Bucht). Vaan de berg in 't zuie zien de regio's de Eifel en 't Sauerland 't bekènds, en in 't ooste 't Teutoburger Wald. 't Hoegse pönt vaan d'n deilstaot is de Langenberg (843,2 meter). De bekindere Kahler Asten is mèt 841,9 meter zjus get lieger. 't Liegste pönt vaan 't boondsland is in 't dörp Zyfflich bij Kraonebörg, kortbij de grens vaan Zuid- en Oos-Nederland. 't Dörp ligk zoen 9 meter bove 't zieniveau.

't Meis westelek pönt vaan Noordrien-Wesfale ligk bij Iezebrouk, neve de Nuujsjtad en Zitterd. Dit is ouch 't meis westelek pönt vaan gaans Duitsland.

Aongrenzende Regio's[bewirk | brón bewèrke]

Noordrien-Westfale grens aon de volgende regio's:

't Is daomèt de innegste Duitse regio die aon zoewel Nederlandse es Belzje regio's grens. En de innegste die aon Limbörg grens.

Bestuurleke indeiling[bewirk | brón bewèrke]

Noordrien-Wesfale in oonderverdeild in 31 kring (Kreise) en 23 krinkvrij stei. Vaan de kring en stei in 't Rienland is hei zoeväöl meugelek de Rienlandse naom gegeve, in zoewel Nederlands- en Duits-gebaseerde spelling, mèt d'n officiële (Hoegduitse) naom tösse häökskes (en woe nudeg de Limburgse naom dao weer achter). De ciefers vaan de kring zien trök te vinde op de kaart.

Kring (Kreise)

  1. Kreis Aachen (Aachen, Aoke)
  2. Kreis Borken
  3. Kreis Coesfeld
  4. Kreis Düren (Düren)
  5. Ennepe-Roer-Kreis (Ennepe-Ruhr-Kreis)
  6. Rhein-Erft-Kreis (Rhein-Erft-Kreis)
  7. Kreis Euskirchen
  8. Kreis Gütersloh
  9. Kreis Heinsberg
  10. Kreis Herford
  11. Kreis Hoegsauerland (Hochsauerlandskreis)
  12. Kreis Höxter
  1. Kreis Kleve (Kleve)
  2. Kreis Lippe
  3. Märkischer Kreis
  4. Kreis Mettmann (Mettmann)
  5. Minden-Lübbecke
  6. Rhein-Kreis Neuss
  7. Oberbergischer Kreis
  8. Kreis Olpe
  9. Kreis Paderborn
  10. Kreis Recklinghausen
  11. Rheinisch-bergischer Kreis
  12. Rhein-Sieg-Kreis
  1. Siegen-Wittgenstein
  2. Kreis Soest
  3. Kreis Steinfurt
  4. Kreis Unna
  5. Kreis Viersen
  6. Kreis Warendorf
  7. Kreis Wesel

Krinkvrij stei (Kreisfreie Städte)

  1. Aoke (Aachen, Aoke)
  2. Bielefeld
  3. Boochem (Bochum)
  4. Bon (Bonn)
  5. Bottrop
  6. Dortmund (Düörpm)
  7. Duusbörg (Duisburg)
  8. Dusseldörp/Düsseldörp (Düsseldorf)
  1. Esse (Essen)
  2. Gelsenkirchen
  3. Hagen
  4. Hamm
  5. Herne
  6. Kölle (Köln)
  7. Krieëvel/Krieewel (Krefeld)
  8. Leverkoeze/Leverkuuse (Leverkusen)
  1. Jlabbach (Mönchengladbach)
  2. Mölm (Mülheim an der Ruhr)
  3. Münster
  4. Obrusen (Oberhausen)
  5. Remscheid
  6. Solich (Solingen)
  7. Wuppertal

Regieringsdistrikte (Regierungsbezirke) Op tössenivo is de staot ouch weer verdeild in vief regieringsdistrikte.

  1. Regierungsbezirk Arnsberg
  2. Regierungsbezirk Detmold
  3. Regierungsbezirk Düsseldorf
  4. Regierungsbezirk Köln
  5. Regierungsbezirk Münster

Taole[bewirk | brón bewèrke]

't Limbörgs taollandsjap, mèt 't aongrenzend Noordriens-Wesfaals taollandsjap, zoewie hei oonder oetgelag

De staanderdtaol vaan de boondsstaot is Duits (Hoegduits wel te verstoon), en weurt door de sprekers vaan de versjèllende streektaole vaan dit land oonder mekaar gesproke. Vaanajds weurt d'r aon de grens ouch dèks Nederlands gesproke, vaanwege de naj ben mèt Nederland en Belsj. Wijer weure d'r versjèllende streektaole gesproke. Aon de grens mèt Limbörg weurt nog Limbörgs gesproke, mer dat steit mie en mie oonder invlood vaan 't Ripuarisch, de aongrenzende streektaol die door 't groetste gedeilte vaan Noordrienland weurt gepraot. Ripuarisch heet es taolköndeg centrum Kölle, boe 't Kölsj, ein vaan de versjèllende Ripuarische dialekte, weurt gepraot. Kölsj had evels ouch väöl invlood op Limbörg, tot aon de 19e iew, en heet 't Limbörgs veur e groet deil (later same mèt 't Nederlands) vörm gegeve. Euver 't algemein gilt, wie korterbij Kölle, wie "Ripuarischer" 't weurt, wie korter bij Braobant (Zoewel Vlaoms-Braobant es Noord-Braobant), wie "Braobantser" 't weurt. Dit es gevolg tot dialekte in Limbörg wie 't Kirchröadsj en Volsj taolköndeg gezeen neet ins mie bij 't Limbörg hure, mer Ripuarisch vaan eerd zien. Evels zien dees dialekte groetsdeils door 't Limbörgs gevörmp, en zien dèks beter te verstoon door Limbörgers es väöl Ripuare, veural wiet in 't ooste. De Ripuarische dialekte mèt hendeg Limbörgse invlooj gaon ouch nog door in Noordrien-Wesfale: roontelum Aoke zien de invlooj vaan Limbörg aof dèks good te hure. 't Limbörgs en Ripuarisch weure vaan mekaar aofgesjeie door de make-mache-linie: ten ooste spreek me vaan "ich mach", ten weste "ich maak". Roontelum Dusseldörp weurt 't Bergisch gesproke, wat veural es aandere streektaol weurt gezeen vaanwege häör aandere (Bergische) cultuur, mer ouch umtot 't hei um 'n klaor misjmasj tösse Limbörgs en Ripuarisch geit. Me spreek hei wel nog vaan make, neet mache, mer wijer lieket de vocabulaire mie op 't Kölsj es, beveurbeeld, 't Valkebergs of Mestreechs. Sommege lui make ouch nog e versjèl mèt 't Oos-Bergisch, gesproke roontelum Wipperfürth, wat neet allein nóg Ripuarischer in vocabulaire is, mer ouch al duudeleke grammaticale versjiensele heet oet 't Nedersaksisch (hei dèks 't Wesfaals geneump). Bij de grens mèt Rienland-Palts spreke de dörper wisselend Ripuarisch of Moezel-frankisch, de streektaol vaan de meiste Rienlandse plaotse in Rienland-Palts. Wijer weurt in 't noordweste vaan 't Bundesland Kleverlands gesproke, mèt Kleve es taolköndeg centrum. Dit dialek weurt ouch gesproke in Noord-Limburg, vaanaof Vinlo, en de taolköndege grens is de ik/ich-grens: ten zuie spreke de Limbörgers en Ripuare vaan ich of iech, ten noorde spreke te Kleverlenders en Nedersakse vaan ik of ek. In 't noorde en ooste vaan 't land weurt Nedersaksisch gesproke, wat ouch gepraot weurt door de meiste in Nedersakse, Oos-Nederland en Noord-Nederland (Friesland es oetzundering).

Euver 't algemein is 't in Noordrien-Wesfale slechter gestèld mèt de streektaole, ten opziechte vaan de nationale dominerende taol, es in Nederlands Limbörg; evels dèks beter gestèld es in Belsj Limbörg. In de stei weurt ummertouw minder dialek gesproke, en mie veur Hoegduits gekoze. Neet allein doordat mie en mie Duitsers vaan boete de regio dao nao touw verhuize (en tegeliekertied lui oet Rienland-Wesfale weggaon), ouch de emigratie heet mèt geholpe, mèt naome Törke in 't Rienland: die keze bij aonkoms toch sneller veur 't Hoegduits, umtot 't veur hun al meuilek genóg is ein taol te liere. In de dörper spreke aonzenelek mie lui nog "Platt" (dèks de term veur alle dialekte en streektaole in dees regio), al nömp 't hei ouch aof bij de jongere. Wel is door middel vaan accent, en get euvergebleve wäörd vaan de originele lokaole streektaole, nog dèks hendeg klaor boe iemes vaandan kump. Tegeliekertied beginne de streektaole in Noordrien-Wesfale ummertouw mie nao mekaar touw te greuie, wie dat ouch aon 't gebäöre is mèt de Limbörgse taol. Heidoor lieket me mie en mie te spreke vaan e regiolek.

Historie[bewirk | brón bewèrke]

Op force vaan 't Besatzungstrecht vaan 't Vereineg Keuninkriek verkraog dat land 't noorddeil vaan 't Pruusje Rienland zoewie de evegood Pruusje pervincie vaan Wesfale. Op groond heivaan riechte de Britte Noordrien-Wesfale op in 't jaor 1946.[1] Ouch 't al mie es 'n iew oonaofhenkelek land Lippe woort in '47 'ne krink vaan de nuie staot, dee de naom Kreis Lippe kraog

Allewel gooddeils euvereinkommend mèt de Lippische en Pruusje vrijstaot, gief 't gein collectieve identificatie mèt 'n zeker homogeen cultuur in Noordrien-Wesfale,[2][3][4] boete 'n collectieve wuns oonaofhenkelek te weure vaan de Britte um zoe zelf de mach te höbbe euver de groete industrie roontelum Kölle, Düsseldörp en 't Ruhrgebeed. Dit integendeil tot de meiste len in Duitsland.


Wiki letter w.svg  Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle



Bundesländer van Duutsjlandj Vlag van Duutsjlandj
Baden-Württemberg | Beiere | Berlien | Brandeburg | Breme | Hamburg | Hesse | Mecklenburg-Vorpommern | Nedersakse | Noordrien-Wesfale | Rienland-Pals | Saarland | Sakse | Sakse-Anhalt | Sjleeswiek-Holstein | Turinge
  1. Sjabloon:Internetquelle
  2. Sjabloon:Literatur
  3. Sjabloon:Internetquelle
  4. Sjabloon:Literatur
Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "https://li.wikipedia.org/w/index.php?title=Noordrien-Wesfale&oldid=383459"