Zimbabwe

Van Wikipedia
Gank nao: navigatie, zeuke

Dit artikel is gesjreve in 't Mestreechs. 't Weurt gewaardeerd óm in dit artikel 't Mestreechs aan te hauwe of aan te gaeve welk anger dialek gebroek is.


Zimbabwe

Veendel vaan Zimbabwe

Waope vaan Zimbabwe

Ligking vaan Zimbabwe

Basisgegaevens
Officieel taal Ingels, Shona, Noord-Ndebele
Hoofsjtad Harare
Sjtaotsvörm republiek
Sjtaotshoof Robert Mugabe
premier Morgan Tsvangirai
[[{{{titelhoofregering1}}}]] {{{naomhoofregering1}}}
[[{{{titelhoofregering2}}}]] {{{naomhoofregering2}}}
[[{{{titelhoofregering3}}}]] {{{naomhoofregering3}}}
Religie {{{religie}}}
Opperflaakde
– % water
390.757 km²
1%
Inwoeners
Deechde:
12.521.000 (2009)
26/km²
Biekómmende gegaeves
Munteinheid geine[1] (---)
Tiedzaone UTC 2
Nationale fiesdaag 18 aprèl
Vouksleed Simudzai Mureza WeZimbabwe
Web | Code | Tel. .zw | ZWE | +263

Zimbabwe (officieel (Ingels) Republic of Zimbabwe) is 'ne binnestaot in zuielek Afrika, grenzend aon (mèt de klok mèt) Zambia, Mozambique, Zuid-Afrika, Botswana en (mèt eine punt zjus wel of neet) Namibië. Hoofstad is Harare, aander stei zien Bulawayo en Chitungwiza. 't Land, vreuger bekind es Rhodesië, woort relatief laat oonaofhenkelek. Wie de umringende len heet 't veural 'n Bantoecultuur. Door otocratisch wanbeleid is 't land de lèste tien jaor vaan e relatief welvaorend land tot eint vaan de ermste len op de wereld gewore.

Administratief indeiling[bewirk | brontekst bewerken]

Provincies en distrikte vaan Zimbabwe.

Zimbabwe is verdeild in ach provincies (plus twie stei mèt provinciestatus), 59 distrikte en 1200 gemeintes.

Provincie Hoofstad
Bulawayo
Harare
Manicaland Mutare
Centraol-Mashonaland Bindura
Oos-Mashonaland Marondera
Wes-Mashonaland Chinhoyi
Masvingo Masvingo-stad
Noord-Matabeleland Lupane District
Zuid-Matabeleland Gwanda
Midlands Gweru

Fysische geografie[bewirk | brontekst bewerken]

Zimbabwe steit nao umvaank vaan landgroetde roond de zestegde plaots en is in umvaank te vergelieke mèt Duitsland en 't Belsj same. 't Groetste deil vaan 't land besteit oet hoegvlaakde, Hoogveld wie me dat in Zuielek Afrika neump. Dit vint me veural in 't weste vaan 't land. 't Plateau is zoe tösse 1200 en 1600 meter hoeg. In 20% vaan 't land ligk laagveld, wat 'n huugde vaan minder es 900 meter bove zieniveau heet. Oetgesproke bergechteg terrein vint me allein in 't ooste, boe de Nyangani mèt 2592 meter 't hoegste punt vaan 't land is. 't Land ligk in de drainaasjbassins vaan twie revere, de Zambezi en de Save. De Zambezi struimp in 't noorde langs e deil vaan de Zambiaanse grens, meh kump Zimbabwe neet ech binne. Op dit trajek vaan de Zambezi ligke twie vaan zien promininste eleminte: de Victoriawaterval en 't Karibameer. De Save oontsprink in 't land en vleujt kort aon de grens mèt Mozambique same mèt de Runde. Hei ligk 't liegste punt vaan 't land: 162 meter.

Zimbabwe had vaanajds 'n rieke en gevarieerde natuur, meh mier es in väöl aander len in de regio heet Zimbabwe de lèste decennia mèt oontbossing te make gehad. Boete de sjaoj aon natuur en milieu kump dit ouch 't toerisme neet ech tegooj. 't Groetste rizzervaot is 't Hwangwe National Park.

Cultuur en demografie[bewirk | brontekst bewerken]

De bevolking besteit gooddeils oet Bantoe, de Khoisan, in 't zuidweste, zien nog mer mèt wieneg. De twie veurnaomste etnische gróppe zien de Shona, die al iewe in Zimbabwe woene, en de Matabele of Ndebele, betrèkkeleke nuikoumers. 't Relatief groet aontal blaanke wat in 't land woende is sinds de oonaofhenkelekheid sterk verminderd. In 2002 gaof 't 'rs nog 46.743, sindsdeen is dat aondeil zeker nog wijer aofgenome, um de touwgenome discriminatie en intimidatie vaan regeringsweeg. De kleurlinge zien wel achtergebleve.

Taole[bewirk | brontekst bewerken]

De taolkundege situatie in Zimbabwe is, in vergelieking mèt aander Afrikaanse len, relatief euverziechtelek. Ethnologue gief 20 taole veur 't land op, daovaan 19 levende;[2] sommege vaan die taole kinne ouch es dialekte weure gezeen. De wiedoet groetste taol is 't Shona, wat me es de nationaol taol vaan Zimbabwe kin zien. 't Kalanga, 't Manyika, 't Nambya en 't Ndau, die Ethnologue es apaarte taole zuut, kin me veur Shona-dialekte hawwe. Ze weure in de periferie vaan 't land gesproke, in tegestèlling tot 't eigelek Shona wat me in 't midde vaan 't land huurt.[3]

Neve 't Shona heet ouch 't Noord-Ndebele - in Zimbabwe gewoen Ndebele geneump (wat evels tot verwarring kin lije mèt 't in Zuid-Afrika gesproke, en trouwens neet al te ing verwant, Zuid-Ndebele), mier es ein mieljoen sprekers.[4] Shona en Ndebele zien, neve 't Ingels, officieel taole.

In 't noorde spreke sommege lui 't Tonga, mier 'n taol vaan Zambia. 't Dombe vèlt es dialek vaan 't Tonga te besjouwe. De aonein verwante taole Kunda en Nsenga weure in 't noorde gesproke. Ouch 't get wijer verwant Nyanja weurt in 't land gesproke. Ing verwant aonein zien ouch 't Lozi en 't Tswana (de nationaol taol vaan Botswana), al weure ze hoonderde kilometers oeterein gesproke, wie ouch 't Tsonga en Tswa, die me in 't zuie huurt. Dao sprik me ouch Venda, veural 'n taol vaan Zuid-Afrika.

De mieste Bantoetaole in Zimbabwe hure bij zone S, de gróp vaan zuielek Afrika. Tonga en Dombe hure oonder zone M, Kunda, Nsenga en Nyanja tot zone N. 't Rijke weurt volgemaak mèt 't Fanagolo, e pidgin gebaseerd op 't Zoeloe (oet Zuid-Afrika). Ein Khoisantaol weurt gerapporteerd: 't Tsoa (neet te verwarre mèt Tsonga of Tswa) in de buurt vaan de Botswaanse grens. 't Ingels zouw 250.000 sprekers höbbe (väölal kleurlinge), 't Afrikaans weurt allein es migrantetaol geneump (en dus neet tot de taole vaan Zimbabwe gerekend).

Historie[bewirk | brontekst bewerken]

Rewiene vaan Groet-Zimbabwe.

De oersprunkeleke bewoeners vaan Zimbabwe waore Khoisan, die örges in 't ierste milennium te make kraoge mèt de Bantoe-expansie. Me nump aon tot vaanaof de negenden iew Shona-sprekende volker (of beter: proto-Shona sprekende volker) 't plateau op zien gekoume. In de iewe die volgde kaome versjèllende Shona-rieke op, die e veur zwart Afrika hoeg niveau vaan besjaving haolde. 't Ierste riek vaan beteikenis waor 't Mapungubweriek, wat vaanaof d'n èlfden iew bleujende en ban had mèt islamitische handelere aon d'n Indischen Oceaon. Indrökwèkkender waore de versjèllende staote in d'n dertienden tot vieftienden iew. Toen woorte versjèllende steinere, umwalde stei, boevaan Groet-Zimbabwe (zuug de foto) de bekindste en groetste waor. Nao dees stad is ouch 't Zimbabweriek geneump, wat in deen tied bleujde. Dit woort weer aofgelas door 't Mutapariek, wat tot in d'n achtienden iew bleef bestoon.

Intösse waore ouch de Portugeze de regio ingekoume (vaan twie kante, Angola en Mozambique). De relatie tösse de Shona en hun waor wisselend, op 't ein memint dreve ze handel, op 't aandert veurde ze oorlog mètein. Es reactie op de Portugeze agressie oontstoont nao 't Mutapariek 't Rozviriek. Dit militaristisch riek lökden 't de Portugese penetatratie in Shona-gebeed te stoppe. Zoe roond 1821 trok 'ne clan Zoeloes oonder leiing vaan generaol Mzilikazi oet 't toesland nao 't noorde. Zij kaome bekind te stoon es de Ndebele of Matabele, hun land es Matabeleland. 't Zuielek deil vaan dat gebeed verlore ze nao 1840 aon de Boere - dit woort e deil vaan de republiek Transvaal - 't noordelek deil bleef oonaofhenkelek.

Pas vaanaof de jaore 1880 begóste de Europeaone, de Britte noe, ouch dit gebeed te kolonisere. Matabeleland en Mashonaland kaome oonder invlood vaan Cecil Rhodes zien British South African Company, dee mijnrechte in 't gebeed kraog. In 1890 stiechde de compagnie 't Fort Salisbury, wat noe Harare is. Rhodes neumde 't land nao häömzelf; wat noe Zimbabwe is, góng op d'n door Zuid-Rhodesië heite, en Zambia woort Noord-Rhodesië. Tege de Matabele woorte in de jaore 1890 nog twie oorloge gevochte. Pas in 1923 woort Zimbabwe 'n echte Britse kolonie (en gei commercieel bezit), mèt zelfbestoor (dat wèlt zègke veur de blaanke bevolking). Vaan 1953 tot 1963 waore Noord- en Zuid-Rhodesië en Nyasaland (Malawi) in ein kolonie, Rhodesië en Nyasaland, vereineg; de unie woort weer oontboonde vaanwege verzèt tege de Zuid-Rhodesische dominantie. Ouch oonder de Afrikaanse bevolking begós de wuns veur oonaofhenkelekheid op te speule. Toch waor 't de blaanke regering vaan Zuid-Rhodesië die 't land in 1965 einzijeg oonaofhenkelek verklaorde. 't Internationaol oonerkind land góng noe es sumpel-eweg Rhodesië wijer.

De Britte zaoge de oonaofhenkelekehidsverklaoring es 'n actie vaan rebellie meh grepe neet militair in. Intern waor 't land evels instabiel. De regering waor op racistische groondsleeg gevesteg en weigerde um de inheimse zwarte bevolking bij 't bestuur te betrèkke. Dit leide tot touwnummende aofkeuring en isolatie, zeker naotot 't ein nao 't aander naoberland oonaofhenkelek woort (en daan wel oonder inheims bestuur). Op 't lèste had 't land allein Zuid-Afrika nog es boondgenoet. Ein en aander leide tot 'ne börgeroorlog, boebij Robert Mugabe zien Zimbabwe Afrikaanse Nationaol Unie (ZANU) 'n groete rol späölde. Oetindelek mós de regering vaan Rhodesië algemein verkezinge touwstoon. Die leide in 1979 tot 'n euverwinning vaan de gemaotegde UANC. 't Land woort noe herneump tot Zimbabwe-Rhodesië. In 1980, nao verkezinge gewonne door de radicalere Mugabe, woort 't land gans oonaofhenkelek en woort de naom sumpel-eweg Zimbabwe.

In 't noe erkind oonaofhenkelek Zimbabwe kaom 't al gaw tot chaos. De Matabele-minderheid verzat ziech hel tege de Shona-dominantie, en Mugabe duide dit mèt geweld de kop in. Zoe'n 20.000 Matabele woorte vermaord en tiendoezende aandere woorte gemarteld. De gevechte indegde in 1988, wie de politieke leislui vaan de twie gróppe vrei mètein slote. Vaanaof de jaore 1990 raakde ouch de res vaan de bevolking touwnummend oontevreie euver de ummer otocratischer weurende regering, die häör probleme neet kós oplosse, en kaom 't tot straotproteste. Vaanaof 1999 leep 't allemaol nog wijer oet de hand. Mugabe begós de blaanke groetgroondbezitters noe te dwinge hun land aof te stoon aon zwarte boere. Dit leide tot 'nen enorme collaps in de productiviteit, wie ouch tot de werkeloesheid vaan doezende (zwarte) arbeiers op de landgeujer. De inflatie waor compleet oet de hand geloupe en de zwarte merrete bleujde. Poginge um die de kop in te duie leide tot nog mier sjaarsde en hoonger oonder de bevolking. Verkezinge in 2008, die oondaanks de terreur oppositieleier Morgan Tsvangirai de wins gaove, woorte achter geslote deure 'hertèld', boenao ze natuurlek Mugabe de mach gaove. Toch besloot de president um de mach te goon deile, mèt Tsvangirai es premier. Sindsdeen heet ziech de situatie koelek verbeterd; in 2010 stoont 't mèt veursprunk oonderaon op de lies vaan len nao HDI.[5]

Bronne[bewirk | brontekst bewerken]

Veur dit artikel is veural gebruuk gemaak vaan 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in dees versie.

  1. De Zimbabwaansen dollar is um hyperinflatie oet de circulatie genome; me gebruuk noe d'n Amerikaansen dollar, Botswaansen pula, Zuid-Afrikaanse rand en euro.
  2. Ethnologue report for Zimbabwe
  3. Ethnologue - Taolkaart vaan Zimbabwe
  4. Ethnologue report for language code: nde
  5. UN - Human Development Index 2010


Lenj in Afrika
Algerieë | Angola | Benin | Boeroendi | Botswana | Burkina Faso | Centraal Afrika | Comore | Djibouti | Egypte | Equatoriaal Guinee | Eritrea | Ethiopië | Gabon | Gambia | Ghana | Guinee | Guinee-Bissau | Ivoorkös | Kaapverdië | Kameroen | Kenia | Kongo-Brazzaville | Kongo-Kinshasa | Lesotho | Liberia | Libië | Madagaskar | Malawi | Mali | Marokko | Mauritanië | Mauritius | Mozambique | Namibië | Niger | Nigeria | Oeganda | Rwanda | São Tomé en Príncipe | Senegal | Seychelle | Sierra Leone | (Noord-)Soedan | Somalië | Swazilandj | Tanzania | Togo | Tsjaad | Tunesië | Westelike Sahara1 | Zambia | Zimbabwe | Zuud-Afrika | Zuud-Soedan
Aafhenkelike gebejer: Azore | Canarische eilenj | Ceuta | Madeira | Mayotte | Melilla | Réunion | Sint-Helena
1. Sjtatus betwis; opgeëis en saer 1979 gooddeils bezat door Marokko
Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "http://li.wikipedia.org/w/index.php?title=Zimbabwe&oldid=343240"