Euro

Van Wikipedia
Gank nao: navigatie, zeuke

Dit artikel is gesjreve in 't Mestreechs. 't Weurt gewaardeerd óm in dit artikel 't Mestreechs aan te hauwe of aan te gaeve welk anger dialek gebroek is.


Diverse euromunte en -biljètte.

D'n euro (symbool ) is de munteinheid vaan de len die de Economische en Monetair Unie oetmake; dit is de mierderheid vaan de len in de Europees Unie. Vaan de EU-len die 'n nationaal munt höbbe zien de mieste in theorie verpliech d'n euro in te veure. D'n euro, dee verdeild is in 100 cent, besteit sinds 1 januari 1999 in girale (oonziechbare) vörm (mèt de nationaal munte tege 'n vaste koers aon d'n euro gekoppeld); in 2002 vervóng 'r de nationaal munteinhede ouch chartaal.

Historie[bewirk | brón bewèrke]

Veurhistorie[bewirk | brón bewèrke]

In de middeliewe en e groet deil vaan de vreugmodernen tied gaof 't gein echte nationaol munte. Muntsoorte woorte dèks in talloes Europees len geslage, en vreem munte woorte dèks geaccepteerd. Deils kaom dat door de metaole standaard: gouwe en zèlvere munte waore weerd wat ze aon edelmetaol bevatde. Mèt de opkoms vaan nationaol staote kaom dao laankzaam 'n ind aon. Vaanaof de negentienden iew sloge len hun eige munte, die bij wèt tot betaolmiddel woorte verklaord. Me mós noe bij 't euversteke vaan de landsgrens geld wissele. Wel gaof 't toen al poginge, veural tösse bevrunde len, um de munteinhede te harmonisere. Zoe deeg 't Belsj tösse 1865 en 1927 mèt in de Latijnse Muntunie.

In de crisis vaan de jaore 1930 woort de situatie nog väöl ooneuverziechteleker. De mieste len lete de gouwe standaard los. Munte begóste noe los vaanein te devaluere, 'ne maotregel dee nujeg waor um de concurrentie op gaank te kriege. De koerse woorte door de valutamerret bepaold en door intern inflatie. De oonderling weerdes vaan de munte móste weure benaoderd in daogeleks veraanderende getalle mèt väöl ciefers achter de komma.

Nao d'n oorlog woort de gouwe standaard tijelek herstèld, meh de gecompleceerde wisselkoerse en de noedzaak um geld te wissele bleef. Wie roond 1970 'ne nuie crisis oetbraok, en land nao land de gouwe standaard weer losleet, beslote de len vaan de EEG tot de opriechting vaan de Slang. Heimèt woort aofgesproke tot koerse oonderein mer beperk mochte sjógkele, zoetot handel tösse twie EEG-len gein al te groete risico's oplieverde. Ouch veur consumente had dit 't veurdeil tot prieze in 'n Europees boeteland good te vergelieke waore.

De Slang waor gei laank leve gegund, meh in 1979 woort 't Europees Monetair Systeem (EMS) ingestèld, boemèt op Europees niveau 't monetair beleid in eder land gecoördineerd kós weure. De nationaol munte woorte ouch gekoppeld aon d'n ECU (European Currency Unit, meh ouch 'ne knipoug nao de aw Franse munt écu), 'n virtueel munt. In de loup vaan de jaore tachteg woort dat beleid wijergoond; 't Europees Monetair Instituut (EMI) in Frankfort góng ummer mie bepaole. Dit waor neet nao de zin vaan de Britse premier Thatcher, die zègkesjap euver de eige economie wouw hawwe.

Aonname en opriechting[bewirk | brón bewèrke]

In 1992 woort 't Verdraag vaan Mestreech geslote. Heibij woort de EG getransformeerd in de väöl mie geïntegreerde EU. Eint vaan de beslete waor tot me 'n gemeinsjappeleke munt zouw inveure. De Britte beslote neet mèt te doen; dat woort ze ouch gegönd. (Oetindelek trokke ze later dat jaor 't poond definitief oet 't EMI trök, neet um ideologische reies meh gedwoonge door de crisis vaan 'Zwarte Goonsdag'.) Later haokde ouch Denemarke aof, naotot me dao 't verdraag had verworpe. De euverege len - iers 10, nao 1995 13 - verpliechde ziech in principe wel um de munt in te veure.

In de jaore die volgde móste versjèllende dinger weure geregeld. Ierstens welke lan mochte mètdoen. E land wat aon de nui munt wouw deilnumme, mós zien economie op orde höbbe (inflatie, begroetingstekort, oontwikkelingsniveau etc.). Neet alle len voldege dao gans aon, in 't bezunder Griekeland neet. Me besloot op 't lèste memint dit land toch touw te laote, umtot ouch de zuieleke len in dezen tied 'ne sterken economische greuj kóste. De drachme woort evels nog neet in 1999, meh pas 't jaor dao-op aon d'n euro gekoppeld; Zwede zaog vaan inveuring aof nao e rifferendum. Eigelek waor dit land verpliech mèt te doen, meh de kwestie woort op de lang baon gezat.

Wijer kwesties waore de naom. Dee woort ind 1995 vasgestèld op euro. In de jaore daonao woort geparot euver 't uterlek vaan munte en baankbiljètte. De munte zouwe einen Europese kant en eine nationaole kant kriege, de baankbiljètte zouwe euveral 'tzelfde weure. Ouch de dwergstaote Monaco, San Marino en Vaticaonstad, die al de Franse en Italiaonse munte (of dao-aon gekoppelde eige munte) hadde, mochte hun eige euro's sloon. (Mèt Andorra woort gei verdraag geslote; hei had me altied al mèt fraanke en peseta's betaold.) Nao de virtueel inveuring in 1999 begóste de deilnummende len mèt 't sloon vaan de munte en 't drökke vaan de breefkes.

't Europees Monetair Instituut kraog mèt de opriechting vaan d'n euro zoeväöl take debij tot ze 't karakter vaan 'n centraol baank kraog. Sinds 1998 sprik me vaan Europese Centraol Baank (ECB); ierste baankpresident woort de Nederlander Wim Duisenberg.

Inveuring en succesjaore mèt oetbreiing[bewirk | brón bewèrke]

Eurokoerse sinds d'n inveuring in 1999.
Greun: euro in dollars (index 1=$1,18)
Roed: euro in yen (index 1=¥153)
Blaw: euro in poond (index 1=£0,71)

Op 1 jannewarie 1999 woort d'n euro officieel ingeveurd. De weerde waor dee vaan d'n ECU kort daoveur. De nationaol munte woorte gefixeerd op de koers die ze ind 1998 tege d'n ECU hadde.

In de drei jaor tot d'n euro op pepier bestoont, gaof 't gein groete probleme. Wel zakde de munt hendeg tegeneuver d'n dollar; veur de Europese economie had dat evels hoegoet in publicitaire zin e naodeileg effek. De peblieke opinie waor in väöl len trouwens neet zoe positief. Zeker in len mèt 'n sterke en/of aw munt, wie Nederland en Duitsland, waor e groet deil vaan de bevolking tege inveuring vaan d'n euro. In staote mèt 'n lang historie vaan inflatie gaof me evels gere de nationaol munt op.

Op 1 jannewarie 2002 woort in twelf len (plus drei dwergstaote) 't chartaol geld ingeveurd. Sommege len, wie Nederland, stèlde de bevolking e gratis setsje vaan euromunte t'r besjikking. Ouch waor 't dèks al veur 2002 meugelek euromunte in tuutsjes te koupe. In eder land gaof 't 'nen tied boe-in d'n euro en de nationaole munt nevenein kóste weure gebruuk. Middestanders waore daan verpliech in euro's trök te geve en in pinotomaote móste ouch euro's zitte. Dezen euvergaankstied moch maximaol twie maond dore. Ouch daonao bleef 't in eder land nog e tiedsje meugelek um aajd contant geld te wissele; wie laank versjèlde per land, meh baankbiljètte bleve euveral minstens tien jaor inwisselbaar. Groete probleme bij de wisseloperatie bleve oet.

In de jaore nao de fysieke inveuring herstèlde de munt ziech ouch op de valutabäörze. 't Groetste deil vaan de jaore 2000 góng 't de EU, en ouch d'n euro, veur de wind. Diverse staote die in 2004 bij de EU kaome veurden 'm in: Slovenië al in 2007, Malta en Cyprus in 2008 en Slowakije in 2009.

Crisis en herstèl[bewirk | brón bewèrke]

Wie ind 2007 'n wereldwij financieel crisis oetbraok, leek de EU in ierste instantie neet al te hel te weure geraak. D'n euro heel ziech good tege d'n dollar en zeker tegen 't poond, wat op zie deepdepunt bekaans tot de weerde vaan einen euro zakde (pariteit). De vrije val vaan d'n Ieslandse kroen, veroerzaak door spikkelatie mèt dees klein munt, maakde tot Iesland ziech astrein bij de EU en d'n euro wouw aonslete.

't Tij kierde evels ind 2009. De sjölde en tekorte vaan Griekeland bleke väöl hoeger es de regering de boetewereld jaorelaank had veurgehawwe; feitelek had ze de EU en 't IMF structureel verneuk. Dees twie partners eisde groete bezuneginge vaan de Griekse regering, die dat wel deeg, meh daobij neet doorpakde mèt hervörminge. In Griekeland oontstoonte groete proteste tege de bezuneginge en in de res vaan Europa leefde de discussie of Griekeland wel bij d'n euro mós blieve. Me besloot evels dat wel te doen, umtot e faillissemint vaan Griekeland groeter len wie Spaanje en Italië hej kinne mèttrèkke. De aander eurolen liende Griekeland, wat door de miserie astronomische rentes hej mote betaole op staotsobligaties, noe zelf geld oet, op veurweerde tot 't land structureel hervörminge zouw doen. Pas nao 2015 kaom de rös weer e bitteke trök.

Door alle probleme mèt Griekeland veraanderde 't beleid roond d'n euro drastisch. De muntunie waor gebouwd in tije vaan veurspood en eigelek neet berekend op zwoer economisch weer. Me besloot in eder geval strenger te zien mèt 't touwlaote vaan nui len. Diverse nui EU-len höbbe zoedoende ouch aofgezeen vaan stappe tot touwtrejjing. Dit heel ouch verband mèt populistische, nationalistische sentiminte die zeker in Midde- en Oos-Europa sterk opflakkerde. Wel veurde de Baltische staote, die al veur de crisis waore begós mèt de veurbereiing, d'n euro in: Esland in 2011, Letland in 2014 en Litouwe in 2015.

Wisselkoerse t.o.v. de opgegeve nationaal munte[bewirk | brón bewèrke]

De ierste èlf munte woorte op 31 december 1998 aon d'n ECU gekoppeld en d'n daag daonao in giraole vörm opgeluf. Wie gezag kaom Griekeland dao later achteraon: op 19 juni 2000 woort de drache aon d'n euro gekoppeld op 1 jannewarie 2001 woort ze officieel opgeluf. De verhajding tösse de munte oonderein en vaan de munte mèt d'n euro waor wie volg:

Munteinheid EUR BEF DEM FIM FRF GRD IEP ITL NLG ATS PTE ESP
Euro 1 40,3399 1,95538 5,94573 6,55957 340,75 0,787564 1936,27 2,20371 13,7603 200,482 166,386
Belzje frank (×100) 2,47894 100 4,94681 14,7391 16,2609 844,697 1,95232 4799,89 5,46285 34,1109 496,982 412,460
Duitse mark 0,511410 20,6302 1 3,04070 3,35462 174,263 0,402768 990,227 1,12700 7,03715 102,528 85,0913
Finse mark 0,168188 6,78468 0,328871 1 1,10324 57,3100 0,132459 325,657 0,370637 2,31432 33,7187 27,9841
Franse frank 0,152449 6,14978 0,298096 0,906421 1 51,9470 0,120063 295,182 0,335953 2,09774 30,5633 25,3653
Griekse drachme (×1.000) 2,93470 118,386 5,73846 17,4490 19,2504 1000 2,31127 5682,38 6,46723 40,3824 588,355 488,293
Iers poond 1,26974 51,2211 2,48282 7,54952 8,32894 432,663 1 2458,56 2,79813 17,4720 254,560 211,267
Italiaanse lire (×1.000) 0,516456 20,8338 1,00987 3,07071 3,38774 175,983 0,406743 1000 1,13812 7,10660 103,540 85,9312
Nederlandse gölde 0,453780 18,3054 0,887313 2,69805 2,97660 154,626 0,357381 878,641 1 6,24415 90,9748 75,5026
Oosteriekse sjèlling (×10) 0,726728 29,3161 1,42103 4,32093 4,76703 247,633 0,572345 1407,14 1,60150 10 145,696 120,917
Portugesen escudo (×100) 0,498798 20,1214 0,975339 2,96572 3,27190 169,965 0,392835 965,807 1,09920 6,86361 100 82,9930
Spaonse peseta (×100) 0,601012 24,2448 1,17520 3,57346 3,94238 204,795 0,473335 1163,72 1,32446 8,27011 120,492 100

Veur de later opgegeve munteinhede waor de wisselkoers de volgende:

Munt Weerde in € € in munt
Sloveensen tolar (2007) 0,0041729 239,64
Cypriotisch poond (2008) 1,70860 0,585274
Maltese lire (2008) 2,32937 0,4293
Slowaakse kroen (2009) 0,033194 30,126
Estische kroen (2011) 0,0639116 15,6466
Letse lats (2014) 1,42287 0,702804
Litouwse litas (2015) 0,28962 3,4528

Gebrukers[bewirk | brón bewèrke]

De eurozone sinds 2015.

D'n euro weurt sinds 2015 door nege EU-lidstaote gebruuk: 't Belsj, Cyprus, Duitsland, Esland, Finland, Fraankriek, Griekeland, Ierland, Italië, Letland, Litouwe, Luxemburg, Malta, Nederland, Oosteriek, Portugal, Spaanje, Slowakije en Slovenië.

Veer dwergstaote, die gein lid vaan de EU zien, gebruke d'n euro in euverlèk mèt de ECB: Andorra, Monaco, San Marino en Vaticaonstad. Alle veer sloon ze hun eige euromunte. Dees lendsjes gebruukde veurheer ouch al de munte vaan hun groete naobers, of variante daovaan. Andorra sloot zoe'n akkoord evels pas in 2013; daoveur gebruukde 't land d'n euro einzijeg.

Dat lèste gelt nog ummertouw veur Montenegro en Kosovo. In dees len gebruukde me al sinds d'n oorlog vaan begin jaore negenteg d'n Duitse mark, umtot de eige munt waor ingestort. Dat woort later d'n euro. E twiezijeg verdraag euver 't gebruuk vaan d'n euro mèt dees len ligk neet veur de hand; zeker neet mèt Kosovo, wat neet door alle EU-lidstaote weurt erkind.

Zeve aander EU-len zien op groond vaan hun touwtrejjingscontrak verpliech um d'n euro in te veure: Bulgarije, Hongarije, Kroatië, Pole, Roemenië, Tsjechië en Zwede. De percesse daonaotouw ligke sinds de crisis veur e groet deil stèl (mèt oetzundering vaan Kroatië). Um d'n euro in te veure moot e land iers lid weure vaan ERM-II, wat ze op dit memint gein vaan alle zien.

Neet verpliech um d'n euro in te veure zien Denemarke (deil vaan ERM, meh mèt 'nen opt-out) en 't Vereineg Keuninkriek (gei deil vaan 't ERM). Dat lèste land zal volges planning de EU in 2019 gans verlaote.

In de ultraperifeer regio's vaan de EU heerse soms aander bepaolinge. De euverziese departeminte en territoria vaan Fraankriek gebruke d'n euro allemaol wel. In Caribisch Nederland betaolt me evels mèt d'n Amerikaansen dollar. Ieder woort hei d'n Antilliaanse gölde gebruuk. Op Curaçao en Nederlands Sint Maarten gebruuk me die nog, dewijl me op Aruba de Arubaanse gölde (florin) kint.

Fysieke versjijningsvörm[bewirk | brón bewèrke]

Symbool[bewirk | brón bewèrke]

Verhajdinge en aofmetinge vaan 't officieel logo.

Neve 'ne naom mós ouch e symbool veur de nui munt weure bedach. De EU sjreef dao 'n competitie veur oet. Diverse eise woorte gestèld; de belaankriekste waor tot 't symbool mós rappelere aon dat vaan d'n ECU (). 't Winnend dessin woort op 12 december 1996 geprizzenteerd. 't Heet de vörm vaan 'n hooflètter C mèt twie striepe dedoor. 't Tuint zoedoende 'n lètter E die dudelek mèt de C geassocieerd weurt. De oontwerpers haolde hun inspiratie ouch oet de klein lètter epsilon; dees rifferentie aon 't Grieks alfabet betuinde ier aon 't aajd Griekeland es weeg vaan de Europese besjaving.

't Eurosymbool kin es logo weure gebruuk, meh ouch gewoen es teike. In 't ierste geval gief 't vrij strikte definities aon de aofmetinge en verhajdinge (zuug heineve). Es teike is de vörm aofhaankelek vaan 't gebruuk lettertyp. Dao-in heet de oontwerper väöl vrijheid.

Nao de lancering vaan 't eurosymbool waor 't zaak um dit teike te kinne type. Op de sjriefmesjien waor dit gei probleem: me kós en kin daoveur de hooflètter C gebruke, mèt backspace trökgoon en daan dao-euver 'n = type. 't Gebruuk vaan sjriefmesjiene leep in 1996 al sterk trök, meh verdwene waore ze nog laank neet. De oontwerpers hele daomèt rekening. 't Inveure vaan 't teike in computers had nog get mie veuj in de eerd. Diverse systeme veur speciaol teikes woorte doorein gebruuk, en de conversie vaan 't ein systeem nao 't aandert kós 't eurosymbool nog wel ins oonleesbaar make. Sinds de inveuring vaan Unicode (boe 't teike oonder U+20AC zit) is dao einheid in gekoume. 't Eurosymbool is dèks op computers te type door 'n combinatie mèt de 5-tósj (beveurbeeld Alt rechs + 5 in Linux).

Munte[bewirk | brón bewèrke]

De euro kint ach munte, in coupures vaan 1 cent, 2 cent, 5 cent, 10 cent, 20 cent, 50 cent, 1 euro en 2 euro. Ze höbbe twie kante. De veurkant varieert per land: edere lidstaot zèt dao zien eige dessins op. Wel mote dao-in per se de twelf Europese stare zien verwèrk. 'n Aander eis is tot de dessins gein aparte politieke of religieuze kemissies bevatte. Op de achterkant zuut me Europa en de unie oetgebeeld. De munte höbbe allemaol hun eige apaarte gruutde en rand, zoetot ouch blinde en slechzeende ze oeterein weite te hawwe.

Samegevat zien de Euromunte zoe oet:

Weerde Diameter Gewiech Metaol Rand Veurstèlling
(Europese kant)
€0,01 16,25 mm 2,30 g verkoperd staol glad Wereldbol mèt Europa in 't midde
€0,02 18,75 mm 3,06 g verkoperd staol gegroef Wie 1 eurocent
€0,05 21,25 mm 3,95 g verkoperd staol glad Wie 1 eurocent
€0,10 19,75 mm 4,10 g Noords goud geribbeld EU wie vaan 1995-2004 (t/m 2006);
Geografische kaart vaan Europa (sinds 2007)
€0,20 22,25 mm 5,74 g Noords goud glad mèt zeve keepkes Wie 10 eurocent
€0,50 24,25 mm 7,80 g Noords goud geribbeld Wie 10 eurocent
€1 23,25 mm 7,50 g boetekant: alpaca
binnekant: kopernikkel
aofwisselend fien geribbeld en glad Geografische kaart vaan de EU veur 2004 (t/m 2006);
Geografische kaart vaan Europa (sinds 2007)
€2 25,75 mm 8,50 g boetekant: kopernikkel
binnekant: alpaca
fien geribbeld, mèt verzoonke randsjrif Wie 1 euro

Opvallend is 't rillatief klein aondeil vaan nikkel in de munte. In väöl len is me dit nao d'n oorlog es muntmetaol goon gebruke in plaots vaan zèlver, wat te deur woort. Umtot me Scandinavië, boe väöl lui mèt nikkelallergie woene, neet wouw benaodeile, besloot me 't gehalte aon nikkel in de beurs te beperke.

De 'Europese' kante zien oontworpe door de Belsj Luc Luyckx. Op de drei goudkleurege munte (10, 20 en 50 cent dus) zuut me zien initiaole es monogram stoon.

Nationaol kante[bewirk | brón bewèrke]

De ach euromunte, gezeen op hunnen Europese kant.

Wie gezag sloon de lidstaote, inclusief de veer dwergstaote die d'n euro gebruke, allemaol hun eige euromunte die aon eine kant nationaol oontwerpe drage. Die oontwerpe mote wel de twelf Europese stare tuine, en aonvenkelek ouch de muntweerde. Wijer tuint de nationaole kant dèks 't munt- en/of muntmeisterteike. De munte kinne rösteg doorein weure gebruuk.

Sommege len höbbe ein oontwerp veur alle munte, aandere höbbe ach versjèllende oontwerpe, weer aander len höbbe drei oontwerpe (eint veur de klein coupures, eint veur de middelgroete en eint veur de munte vaan ein en twie euro). Veraanderinge vaan dessins blieve in 't gemein beperk tot troenswisselinge in monarchieë.

Lèt wel: de Eurolen sloon in de regel gedinkmunte vaan €2, met dessins die vaan de reguliere aofwieke. Wienie heioonder get weurt gezag vaan 'alle munte vaan land x', moot me veur die gedinkmunte 'n oetzundering make. De munte weure oonder wijer touwgeleech.

Andorra

Dit lendsje sleit pas sinds 2014 zien eige euro's. Op de koperkleurege munte is 'n Pyrenese gems (Rupicapra pyrenaica) te zien, op de goudkleurege munte de kèrk vaan Santa Coloma d'Andorra, op de groete munte 't Casa de la Vall in Andorra la Vella. Oersprunkelek wouw me op de middelste coupures ouch 't beeld vaan Zjezeke oet de Mariakèrk vaan La Corinada zètte, meh de Europese Commissie wees dat aof umtot de munte religieus neutraol móste blieve. De Andorrese munte weure in de Parijse Munt en de Keuninkleke Spaonse Munt geslage.

Belsj

De Belzje munte tuine de keuning in diverse oontwerpe: Albèr II tot in 2013, Filiep daonao. Neve de kop vaan de keuning steit zie gekroend monogram. De munte weure Keuninkleke Munt geslage. In 2017 woort de productie opgesjort, umtot de euverheid de munt wouw privatisere meh nog geinen euvernummer had gevoonde.[1]

Cyprus

Cyprus deit sinds 2008 mèt d'n euro mèt. Op de koperkleurege Cypriotische munte is e moeflonsjaop te zien, op de goudkleurege steit 'n reconstructie vaan 't Kyreniasjeep en de groete munte tuine 't idool vaan Pomos. De Cypriotisch munte woorte de ierste twie jaor geslage door de Munt vaan Finland, meh sinds 2010 door de Munt vaan Griekeland.

Duitsland

De Duitse euromunte tuine drei vertrojde Duitse symbole. Op de drei klein coupures zuut me 'n eiketekske (wie op de diverse munte vaan de Duitse mark), op de drei middelgroete munte is de Brandenburger Tor te herkinne, op de twie groete munte zuut me d'n Duitsen erend. Duitsland sleit zien munte in versjèllende stei, te herkinne aon 't muntteike: Berlijn (A), Hamburg (J), Karlsruhe (G), München (D) en Stuttgart (F).

Esland

Esland is sinds 2011 bij d'n euro. Op de Estse euromunte is e silhouèt vaan 't land te zien, bij de munte vaan 1 en 2 euro in reliëfvörm. 't Ierste jaor woorte de munte in Finland geslage, sindsdeen in Nederland bij de Nederlandse Munt.

Finland

De munte oonder einen euro tuine de liew oet 't Waope vaan Finland, mèt e zweerd in zienen oonderklaw. De munte vaan einen euro tuine twie zwaone die euver e Fins landsjap vlege, op de twie-euromunt stoon twie kroepbromele (Rubus chamaemorus). Im 2007 woorte de dessins liech aongepas: de lètters FI woorte euveral touwgeveug. Finland sleit zien munte in de eige Finse Munt.

Fraankriek

Op de mieste Franse euromunte is, wie ieder al bij de francs, Marianne te zien, 'n personificatie vaan 't land. Op de koperkleurege munte zuut me allein de kop, op de goudkleurege de ganse versjijning, en wel es zejster. De ein en twie euro tuine 'n aander oontwerp: 'ne zèshook mèt dao-in 't motto Liberté, égalité, fraternité. Alle munte tuine ouch de lètters RF veur 'République française.

Griekeland

De Griekse euro's höbbe ach versjèllende dessins, die in drei gróppe zien te verdeile. Op de koperkleurege munte zuut me sjeper: 'n antieke trireem op de cent, 'n negentienden-iewse corvèt op de twie cent en 'ne modernen tanker op de stuver. De goudkleurege munte tuine politici: Rigas Feraios op 't döbbeltsje, Ioannis Kapodistrias op de twinteg cent en Eleftherios Venizelos op de viefteg cent. D'n euro tuint 'n antieke drachme ('n munt in 'n munt dus), de twie euro tuint de oontveuring vaan Europa door Zeus in de vörm vaan 'nen deur.

Ierland

Alle ach Ierse euromunte höbbe 'tzelfde oontwerp: 'n Ierse harp, mèt dao-umheer Eire (Iers veur 'Ierland') in unciaolsjrif en 't jaortal.

Italië

De Italiaanse euromunte iere 't gruuts artistiek verleie vaan 't land. Me heet daoveur meujte gedoon um zoewel de Romeinsen tied es de middeliewe, de renaissance en de modernen tied rech te doon. De koperkleurege munte tuine de arsjitectuur: 't Castel del Monte in Andria (1 cent), de Mole Antonelliana in Turijn (2 cent) en 't Colosseum in Roeme (5 cent). De goudkleurege munte zien gewijd aon de beeldende kunste: e detail vaan Nascita di Venere door Sandro Botticelli (10 cent), 't beeldhouwwerk Forme uniche della continuità nello spazio vaan Umberto Bozzioni (20 cent) en 't ruterstandbeeld vaan Marcus Aurelius (50 cent). Op d'n euro steit de Vitruvische Mins wie oetgewèrk door Leonardo da Vinci, op de twie euro e portrèt vaan Dante Aleghieri door Rafael.

Letland

Sinds 2014 sleit ouch Letland zien eige munte. Me zuut op de drei koperkleurege munte de klein waopecompositie vaan Letland. Op de goudkleurege munte is de middelgroete waopecompositie te vinde, mèt 'ne liew en 'ne griffioen es sjèldhawwers. Op de munte vaan ein en twie euro is de Letse maog te zien, 'n personificatie vaan Letland in de nationaol drach.

Litouwe

Litouwe sloot ziech e jaor nao Letland bij d'n euro aon, veurluipeg es lèste land. Op alle munte is de Litouwse ruter (vytis) te zeen, dee me ouch in 't Waope vaan Litouwe vint.

Luxembörg

Op de Luxembörgse euro's is de kop vaan groethertog Henri vaan Luxembörg te zien. Wie de ierste Luxembörgse munte waore geslage, zaot Henri nog neet op d'n troen. Dao-oonder steit de naom vaan 't land in de landstaol, Lëtzebuerg. De munte zien aofwisselend geslage in de Nederlandse Munt, de Munt vaan Finland, de Munt vaan Paries en weer de Nederlandse Munt.

Malta

Maltese euromunte weure sinds 2008 oetgegeve. De koperkleurege coupures tuine d'n tempelingaank vaan Mnajdra. Op de gouwkleurege munte zuut me 't waope vaan 't land. De ein en twie euro tuine e Maltezerkruus.

Monaco

Alle koperkleurege munte vaan Monaco tuine de groete waopecompositie vaan 't land, dus compleet mèt baldakijn. 't Oontwerp vaan de goudkleurege munte versjèlt: t/m 2005 tuine ze 't zegel vaan Monaco ('n ridder mèt 't waope op zie sjèld), sinds 2006 drage ze 't monogram vaan prins Albèr. D'n euro tuinde t/m 2005 de regeringe prins Rainier en de kroenprins Albèr same; sinds 2006 allein prins Albèr. De twie euro tuint ummer de regerende prins: t/m 2005 Rainier, daonao Albèr.

Nederland

Alle Nederlandse euromunte tuine de kop vaan de regerende voors; tot 2013 Beatrix, sindsdeen Willem-Alexander. De Beatrix-munte vaan ein en twie euro gebruke 't gelaog oontwerp wat ouch sinds 1982 al op de göldes stoont; veur de kleinder munte maakde me e nuit.

Oosteriek

Oosteriek heet ach versjèllende oontwerpe, die versjèllende aspekte vaan 't land laote zien. Op de koperkleurege munte stoon Alpeblomme: De gentiaan vaan Koch (Gentiana acaulis; 1 cent), d'n edelweiss (Leontopodium nivale; 2 cent) en de sleutelblom (Primula sp.; 5 cent). Op de goudkleurege munte zuut Weense arsjitectuur: de Stefansdom (10 cent), 't Sloot Belvédère (20 cent) en 't Sezessionsgebouw (50 cent). Op de groete munte zuut me persoene: Mozart op d'n euro, Nertha von Suttner (winneres vaan de Nobelpries veur de Vrei) op de twie euro.

Portugal

De euromunte vaan Portugal iere 't allervreugste verleie vaan de staot. Drei variante vaan 't zegel weure getuind: dat vaan 1134 op de koperkleurege munte, dat vaan 1142 op de goudkleurege munte en dat vaan 1144 op de groete munte.

San Marino

De Sanmarinese euromunte vertuine ach versjèllende dessins. In 2017 woorte daobij de aw aofgedaank en ach nui in gebruuk genome. Samegevat zien 't de volgende:

Coupuur dessin 2002-16 dessin 2017–
€0,01 Il Montale, daarden torie op de Monte Titano Waope vaan San Marino
€0,02 Vrijheidsbeeld Stadspoort vaan San Marino
€0,05 La Guaita, iersten torie op de Monte Titano Quirinuskèrk
€0,10 Marinusbasiliek Franciscuskèrk
€0,20 Barokke veurstèlling vaan Sint-Marinus Monte Titano
€0,50 De drei tories vaan Monte Titano 19en-iewse veurstèlling vaan Sint-Marinus
€1 Waope vaan San Marino La Cesta, twieden torie op de Monte Titano
€2 Palazzo Pubblico Veurstèlling vaan Sint-Marinus
Slovenië

Slovenië is sinds 2007 bij d'n euro. Ouch de Sloveense euromunte höbbe ach versjèllende oontwerpe. De cent tuint 'nen oejevaar, de twie cent tuint de Prinsestein (boe-op de hertoge vaan Karinthië woorte geïnstalleerd), de vief cent tuint 'ne zejjer, nao 'n sjèlderij vaan Ivan Grohar. Op de munte vaan 10 cent zuut me e neet-gerealiseerd oontwerp vaan arsjitek Jože Plečnik, op de 20 cent twie Lippizanerpeerd, op de 50 cent de berg Triglav en 't starebeeld vaan de Kreef. D'n euro tuint de rifformator Primož Trubar, op de twie euro steit d'n diechter France Prešeren.

Euver 't gebruuk vaan de prinsestein op de munte vaan twie eurocent oonstoont nog controverse naotot de rechspopulistische Oosteriekse politicus Jörg Haider dao bezwoer tege maakde. De stein weurt in Klagenfurt bewoerd en veur Haider, 'ne Karinthiër, waor de kwestie vaan bezunder groet belaank.

Slowakije

Slowakije sleit sinds 2009 zien eige euro's. Op de koperkleurege munte zuut me de Kriváň, 'ne berg oet de Hoegen Tatra; op de goudkleurege munte steit 't kestiel vaan Bratislava en op de ein en twie euro zuut me 't waope vaan Slowakije.

Spaanje

Spaonse euromunte höbbe drei dessins. Op de koperkleurege munte steit de kathedraol vaan Santiago de Compostela. De goudkleurege munte tuine de kop vaan sjiever Miguel de Cervantes. Op de munte vaan ein en twie euro steit de kop vaan de keuning; Juan Carlos t/m 2014, Felipe VI sinds 2015.

Vaticaonstad

Op de Vaticaanse euromunte steit es regel de kop vaan de paus: Johannes Paulus II t/m 2005, Benedictus XVI vaan 2006 t/m 2013 en Franciscus vaan 2014 t/m 2016. Sinds 2017 steit neet mie de kop vaan Franciscus op de munte, meh zie persoenelek waope. In 2005 woorte ouch tijens de sede vacante Vaticaanse munte geslage. Die munte tuinde 't persoenelek waope vaan de Vaticaanse kamerhier plus de insignes vaan de Apostolische Kamer.

Randsjrifte[bewirk | brón bewèrke]

De munte vaan twie euro höbbe e randsjrif: 'ne verzoonken teks op de rand vaan de munt. De aard vaan 't randsjrif versjèlt per land. Väöl len höbbe gewoen 't ciefer '2' drin stoon, oondere evels koume mèt ganse motto's. Dèks zien ouch stare drin verwèrk, neet ummer twelf. Zès len, te weite Belsj, Fraankriek, Ierland, Luxembörg, Monaco en Spaanje, höbbe zès kier achterein de sequens "2 ★ ★", wat dus in totaol zès twieë en twelf stare gief. Ouch Oosteriek deit geit mèt de weerde en de twelf stare, meh dao is de sequens "2 EURO ★★★", veer kier herhaold, umstebeurt rechop en umgekierd, zoetot me 't randsjrif vaan twie kante kin leze. Op de munte vaan Italië, San Marino en Vaticaonstad steit zes kier "2 ★", ouch weer umstebeurt rechop en oonderstebove. Op de Cypriotische munte steit twie kier "2 ΕΥΡΩ 2 EURO", in 't Grieks en 't Latiens sjrif (dat lèste veur 't Turkse bevolkingsdeil).

Aander len höbbe 'n eigener randsjrif:

Land Randsjrif
Esland "EESTI ○", 'Esland' in 't Estisch, eine kier rechop en eine kier oonderstebove.
Duitsland "EINIGKEIT UND RECHT UND FREIHEIT", regel oet 't volksleed, gevolg door erend.
Finland "SUOMI FINLAND" (de landsnaom in 't Fins en Zweeds), gevolg door drei lieweköp.
Griekeland "ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ★", Grieks veur 'Griekse rippubliek'.
Letland "DIEVS ★ SVĒTĪ ★ LATVIJU ★", Lets veur 'God zegen Letland'.
Litouwe "LAISVĖ ★ VIENYBĖ ★ GEROVĖ ★", 'Vrijheid, einheid, veurspood' in 't Litouws (nationaol motto).
Malta 2 gevolg door twie Maltezerkruse; zès kier herhaold, umstebeurt rechop en oonderstebove.
Nederland "GOD ★ ZIJ ★ MET ★ ONS ★", wie op de vreuger göldemunte.
Portugal Zeve börge en vief sjèldsjes, wie in 't waope.
Slovenië "SLOVENIJA •", de landsnaom in 't Sloveens.
Slowakije "SLOVENSKÁ REPUBLIKA", 'Slowaakse rippubliek in 't Slowaaks, gevolg door e lindeblaad.

Herdinkingsmunte[bewirk | brón bewèrke]

Sinds 2004 kinne Europese len herdinkingsmunte vaan 2 euro sloon. Binne bepaolde grenze mage ze 't thema zelf oetmake. Alle eurolen höbbe daovaan gebruuk gemaak, meh de maote boe-in versjèlt sterk. Zoe heet Nederland mer ach bezunder twie-euromunte, meh 't Belsj al negentien. Soms weure dees munte in serie oetgebrach. Bekind en geleef oonder verzaomelere is de serie vaan Duitse Boondslen: die begós in 2006 mèt Sleeswiek-Holstein en zal in 2022 indege mèt Turinge. Wijer zien ouch veer 'Europese' gedinkmunte oetgegeve, die in eder land weure geslage: in 2007 veur 't vieftegjaoreg jubileum vaan 't Verdraag vaan Roeme, in 2009 veur tien jaor EMU, in 2012 veur tien jaor euromunte en -baankbiljètte en in 2015 veur 30 jaor veendel vaan Europa. De speciaol munte vaan twie euro zien, wie alle aander euromunte, in de ganse Eurozone wètteg betaolmiddel.

Sommege len bringe hoeger coupures oet, dèks in goud of zèlver en mèt geliekaardege doele wie de gedinkmunte vaan twie euro. Zoe gief 't in Nederland al versjèllende munte vaan zwoer verzèlverd broons mèt 'n weerde vaan vief euro. Dees munte zètte de traditie voort vaan zèlvere tiengöldemunte. Dees munte zien gei wètteg betaolmiddel boete 't land vaan oetgifte, en gelle veural es verzaomeleersmunte.

Klein coupures[bewirk | brón bewèrke]

De munte vaan 1 en 2 cent zien boete gebruuk gestèld in 't Belsj, Finland, Ierland en Nederland; contante betaolinge weure aofgerund op vief cent. Dees len sloon de twie kleinste coupures allein nog in FDC-setsjes veur muntverzaomelere.

Baankbreefkes[bewirk | brón bewèrke]

De zeve baankbiljètte vaan d'n euro.

't Gief zeve baankbiljètte vaan d'n euro, en wel in coupures vaan 5, 10, 20, 50, 100, 200 en 500 euro. Allemaol höbbe ze 'n aander kleur, en de aofmetinge weure in twie dimensies groeter naovenant de weerde touwnump. Dit is um blinde en slechzeende vaan deens te zien bij 't oetereinhawwe vaan de breefkes.

Aanders es de munte höbbe de baankbiljètte allein algemein oontwerpe, gein nationaol eleminte. Op de veurkant vaan eder breefke stoon poorte, op de achterkant brögke en de kaart vaan Europa. De bouwwerke zien neet gemeind um ein bepaolde constructie oet te beelde; ze symbolisere allein de ideaole vaan opeheid en verboondeheid. De stijle vaan poort en brögk loupe vaan klassiek tot modernistisch; wie hoeger de weerde, wie nuier de stijl. Wijer tuine bij kante de weerde.

Sinds 2013 weurt de ierste serie vervaange door 'n nui. De nui biljètte zien lesteger te vervalse en tuine 't woord 'euro' neet allein in Latiense ("EURO") en Griekse lètters ("ΕΥΡΩ"), meh ouch in 't Cyrillisch sjrif ("ЕВРО"), in verband mèt Bulgarije wat sinds 2007 bij de EU zit (meh nog neet in de Eurozone) en boe me dit sjrif gebruuk. Me is begós mèt de breefkes vaan 5 en daonao coupuur veur coupuur wijer gegaange nao de hoeger weerdes. De aw biljètte bleve wètteg betaolmiddel, meh umtot breefkes vaan 5 en 10 zier snel umloupe, zuut me die al koelek mie. Anno 2017 is de nui serie bij de 50 euro aongekoume.

Ouch woort in 2017 beslote 't biljèt vaan 500 euro neet mie te drökke, umtot 't veural door krimmenele weurt gebruuk. In väöl len weure de biljètte vaan 100 en hoeger al neet mie algemein geaccepteerd, meh zeker in Zuid-Europa, boe contant geld ouch veur groete transacties nog algemein weurt gebruuk, besteit de behoefte aon die coupures wel.

'n Euverziech vaan de breefkes:

Weerde Kleur Aofmetinge Stijl poort en brögk
€5 griesgreun 120×62 mm klassiek (Grieks-Romeins)
€10 roed 127×67 mm romaans
€20 blauw 133×72 mm gotisch
€50 oranje 140×77 mm renaissance
€100 greun 147×82 mm barok
€200 geel 153×82 mm negentienden-iews
€500 mauf 160×82 mm modern

Rifferenties[bewirk | brón bewèrke]

  1. De Standaard online - Koninklijke Munt van België slaat geen munten meer

Externe link[bewirk | brón bewèrke]

Commons
In de categorie Euro van Wikimedia Commons zeen media gerelateerd aan dit óngerwerp te vènje
Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "https://li.wikipedia.org/w/index.php?title=Euro&oldid=422820"