Afrika

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Afrika is 't continent ten zuie vaan Europa, tösse de Atlantische en de Indische Oceaon. Mèt 30.370.000 km² is 't 't twiede groetste continent vaan de wereld, nao Azië. In Afrika woene allewijl (midde jaore 2020) zoeget 1,4 mieljard lui; de bevolking greujt hei snelder es boe ouch op de wereld.

De naom Afrika kump vaan de Romeinse provincie Africa, die 't huieg Tunesië en get aonligkend gebeed umvatde. Deze naom kump zelf weer vaan 't Fenicisch 𐤏𐤐𐤓 afar 'eerd', of vaan 't Berbers ifri 'grot' (nao de grotwoeninge in dat gebeed). Mèt de iewe góng me in Europa gans de Afrikaonse Middellandse Ziekös demèt bedoele, en daovandan de res vaan 't continent.

't Groetste deil vaan Afrika ligk op de Afrikaonse plaat. 't Continent maakde ietijs deil oet vaan 't zuielek supercontinent Gondwanaland. In 't Jura en 't Kriet kaom 't los vaan Antarctica en Zuid-Amerika, dewijl 't mèt Azië door 'n landbrögk verboonde bleef. Sinds 't Cenozoïcum is globaol gezeen 't noorde vaan 't continent druger (gedomineerd door de Sahara) en 't zuie nater (gedomineerd door savanne en tropisch regebos). Dit zuielek deil is hendeg biodivers, mèt oonder mie väöl soorte megafauna. In Afrika oontstoonte ouch de ierste minsape, de ierste aapminse en de moderne mins. 'n Speciaol positie in de biodiversiteit nump 't eiland Madagaskar in.

Cultureel gezeen vèlt Afrika oeterein in twie groete deile: Noord-Afrika (Egypte en de Maghreb) en Tropisch Afrika (Afrika bezuie de Sahara). Wienie me sprik vaan Afrika, dink me dèks impliciet aon dat lèste deil: 't zien de taole, de kuns en meziek, de lui (mèt hun kinmerkend doonker uterlek) en de natuur vaan dit deil die me 't mieste mèt Afrika associeert. Dat nump neet eweg tot Afrika e hendeg divers continent is, mèt mie es doezend versjèllende taole. 't Mierendeil vaan de bevolking hingk 't christendom of d'n islam aon.

Afrika is toes vaan ein vaan de ajdste besjavinge op de wereld, de Egyptische, en nog tal vaan jonger besjavinge, boe-oonder de Carthaagse besjaving, de Ethiopische cultuur en versjèllende culture in de westeleke Sahel. 't Tropisch deil vaan 't continent bleef langen tied tribaol, dèks nog in traditioneel jegers-verzameleersculture. Vaanaof de middeliewe regeerde islamitische rieke 't noordelek deil vaan 't continent. Zeker zoe ingriepend waor 't Europees kolonialisme; in de Vreugmodernen Tied in de vörm vaan slavehandel die mieljoene Afrikaone gedwonge nao kelonies in de Amerika's versjeepde, daonao door 't modern imperialisme boebij Europese machte bekaans 't gans continent oonderein verdeilde. Nao d'n Twiede Wereldoorlog woorte de len in korten tied allemaol oonaofhenkelek; tegen 't ind vaan de twintegste iew waore väöl in ermooj, oorlog en hoongersnoed vervalle. Sinds 2000 is in väöl len de economie get verbeterd, al blijf de greuj precair. De mieste Afrikaonse len zien vereineg in de Afrikaonse Unie.

Historie

Afrika heet 'n oetzunderlek lang historie. Dat gelt zoewel veur de prehistorie - in Afrika oontstoont d'n ierste mins, zoe good wie de moderne mins - es veur de eigeleke (gesjreve en besjreve) historie, die veur Egypte wel 5000 jaor trökgeit. Vaan d'n aandere kant höbbe väöl volker in Afrika 't sjrif tot zoeget 1900 neet gekind, en höbbe aander lui dao ouch neet euver gesjreve, zoetot de historie veural in Midde-Afrika pas hiel kort geleie is begós. Daobij is in väöl len ouch mer spaorzaam arsjeologisch oonderzeuk gedoon en in aandere zjus hiel väöl. Wie compleet eus beeld vaan de historie is, versjèlt dus hendeg per land en gebeed.

Prehistorie

Veur prehistorische minsesoorte moot me veural in 't hoegland vaan Ethiopië zien. Dao zien twie vaan de ajdste aapminse gevoonde, Ardipithecus ramidus (4,4 mieljoen jaor geleie) en Australopithecus afarensis (3,2 mieljoen jaor geleie), zoe good wie aw fossiele vaan d'n Homo erectus (1,2 mieljoen jaor). Ouch vint me hei mesjiens wel de ajdste fossiele vaan Homo sapiens (zoeget 200.000 jaor aajd), allewel tot voondste oet Marokko wel e probleem stèlle.

In 't Eemien (de wermen tied vaan 130.000 tot 115.000 jaor geleie) zwermde de mins ziech oet euver Afrika en de res vaan d'n Awwe Wereld. Daonao evels veel de Lèsten Iestied in. De Sahara, in 't Eemien leefbaar savanneland, woort noe extreem druug en nog väöl groeter es wie me 'm noe kint. Dit beteikende tot minseleke bewoening ziech concentreerde in 't midde en zuie, aon de kös vaan de Middellandse Zie en in 't Ethiopisch Hoegland. Woersjijnelek zaote de Ethiopische en de zuieleke minsepopulaties doezende jaore laank gesjeie vaanein en vaan de res vaan de minsheid.

Mèt 't invalle vaan de wermen tied en 't begin vaan 't Holoceen woort 't weer nater. E paar doezend jaor laank woort de Sahara obbenuits greun en leefbaar. De minsheid zwermde weer oet euver gans 't continent. Daan begint veur Afrika ouch (neet wezelek iejer of later es in Europa en Azië) 't Neolithicum. Oet dezen tied stamme de rotsteikeninge in de Sahara, prehistorische kuns op plaotse boe allewijl koelek bewoening is. Dit doorde tot zoeget 4000 veur Christus, wie door 'n combinatie vaan factore 't klimaot in Noord-Afrika gestiedegaon weer druger woort. In 'nen tied vaan doezend jaor trok de bevolking eweg nao revierluip, kösgebeed en e paar groete oases. E hemfelke lui góng es nomade leve.

Aon 't ind vaan de nate Sahara-tied moot 't in Afrika de volgende bevolkingsgróppe daan wel cultuurgebeje höbbe gegeve:

Afro-Aziaote in 't noorde vaan de Sahara zoewie in d'n Heure vaan Afrika;
Nilo-Saharaonse volker in 't zuie vaan de Sahara;
Niger-Congovolker in Wes-Afrika (zoewie allezeleve nog väöl ander volker die in de loup vaan de doezende jaore zien geassimileerd);
Pygmeeë in 't Congobassin vaan Midde-Afrika;
Khoisanvolker in 't ooste en zuie vaan 't continent

De vörming vaan de Sahara-weuste maakde tot de ierste twie volker ziech roond waterriek gebeed concentreerde en zoe 't contak oonderein verlore. Hun taole en culture gónge oetereinloupe. In Egypte oontsteit vaanaof 4000 v.Chr. de Naqadacultuur, boemèt veur dat land de kopertied begint. Metaolbewèrking kump op d'n door ouch in aander len in gebruuk. Tegen 't ind vaan dit doezendjaoreg tiedperk begint Egypte ziech, woersjijnelek oonder drök vaan e verdrugend klimaot wat centraol behier vreug, tot 'n complexe, door keuninge geregeerde sameleving te bewege.

Aajdheid

zuug ouch: Aad Egypte

De gesjreve historie vaan Egypte begint roond 3000 v.Chr. Keuning Menes vereineg daan Bove- en Oonder-Egypte tot ei riek en voltoejd zoe e perces wat al iewe aon de geng is. Egypte kint op dat memint al 't pottebakke, 't raad, 't broons, versjèllende landbouwtechnieke en 'ne vörm vaan protosjrif, dee ziech snel de kant vaan ech sjrif op oontwikkelt. Väöl vaan wat in dezen tied gebäört, höbbe sjrievers later opgesjreve. Roond 't jaor 2700 v.Chr. is 't Egyptisch sjrif tot 'n ech sjrif oetgegreujd, en begint de gesjreve historie gans. Daan geit 't land ouch zienen ierste bleujtied in, 't Aajd Riek (ca. 2700-2200 v.Chr.). Dit is oonder mie d'n tied vaan de piramide. Later bleujtije zien 't Midderiek (2050-1650 v.Chr.) en 't Nui Riek (1550-1069 v.Chr.). Doezende jaore laank bleujt hei de kuns, de wetensjap, d'n handel en de militair mach.

De Egyptische besjaving straolt ouch oet nao aander Afrikaonse volker. Dat gelt in d'n ierste plaots veur Nubië ('n regio in 't zuie vaan 't modern Egypte en Soedan, aon de Nijl struimopwaarts vaanoet 't aajd Egypte). Vaanaof 2500 v.Chr. gief 't dao de Kermacultuur. Oetindelek, roond 1500, lijf Egypte Nubië gans in, meh es Egypte verzwaak weurt 't Nubisch keuninkriek Koesj weer oonaofhenkelek (achste iew veur Christus). Vaanaof 754 v.Chr. regere de keuninge vaan Koesj zelfs euver Egypte es de 25e Dynastie. 'n Aander land oonder Egyptischen invlood is Poent, e gebeed wat me in 't huieg Eritrea en Somalië zeuk. Dit waor 'ne belaankrieken handelspartner vaan de Egyptenere, die 't preze um zien faobelechtege riekdom.

In 664 weure de Nubische farao's aofgezat es de Assyriërs invalle. Heimèt begint 'nen tied vaan vreem dominantie in Egypte, wat achterein oonder Perzisch, Macedonisch en tot slot (vaanaof 30 v.Chr.) Romeins bestuur kump. Zoe vèlt d'n invlood vaan de Egyptische cultuur in Afrika stèl.

Oonderwijl melde ziech ouch aander vreem volker op 't continent. Alleriers zien dat de Feniciërs, e zievarend volk oet de Levant wat kolonies aon de kös stiech. Ein kolonie, Carthago (gestiech roond 814 v.Chr.), weurt zelf weer e groet riek, veural op 't groondgebeed vaan 't huieg Tunesië. Wie de Romeine dit riek vernetege (146 v.Chr.), koume zij in 't bezit vaan gans 't Noord-Afrikaons kösgebeed, vaanaof 30 v.Chr. dus ouch mèt Egypte debij. De Berbers, de bewoeners vaan Noord-Afrika beweste de Nijl, numme väöl euver vaan zoewel de Feniciërs/Carthagers es de Romeine, es stiechte zoe hun eige besjavinge.

Door 't verdwijne vaan de Egyptische mach oontsteit weer e Nubisch riek, naomelek Meroë, wat door de Macedoniërs en Romeine mèt rös weurt gelate. In de buurt vaan 't land Poent, in 't weste vaan 't huieg Eritrea, oontsteit de Dʿmt-besjaving. Vaanaof de ierste iew nao Christus bleujt 't keuninkriek Aksoem - iers ouch weer veural aon de Roej Zie, later wijer nao 't zuie. 't Is noe veur 't iers tot Ethiopië 'n besjaving krijg. Aksoem kump in contak mèt väöl Aziatische besjavinge en veurt es eint vaan de wienege len 't joededom in. Later geit me euver op 't christendom, wat in Romeins (en Byzantijns) Egypte tot groete bleuj is gekoume. Door zien rillatieve isolatie zal Ethiopië ziech tot 'n gans unieke cultuur goon oontwikkele.

Boeten 't ziech vaan de gesjreve bronne verspreit ziech de iezerbewèrking euver Afrika. Dit begint roond 1200 v.Chr. (de Broonstiedcollaps); daonao verspreit ziech dit nui metaol nao 't zuie. Es de Niger-Congovolker 't oontdèkke - lèstens roond 250 v.Chr. - begint de zoegeneumde Bantoe-expansie. De Bantoe, die deil oetmake vaan de Niger-Congovolker, verdringe mèt väöl geweld de pygmeeë oet Centraol-Afrika, en stoete daonao door nao 't gebeed vaan de Khoisan-volker.

Middeliewe: koms vaan d'n islam

De middeliewe zien veur Afrika (entans veur groete deile) d'n tied vaan d'n islam. Kort nao d'n doed vaan Mohammed (632) wage Arabische ginneraols ziech boeten Arabië. Egypte weurt tösse 639 en 642 bij 't kalifaot ingelief. Oonder de Oemajjaode stoete de Arabere wijer nao 't weste door. In 698 weurt Carthago gepak (en veur d'n twiede kier verweus), e paar jaor denao kump me zelfs tot in Spaanje. De Sahara stèlt evels 'n veurluipege grens aon de Arabische expansie: allewel tot de Arabere dao perfek in kinne euverleve, kin me 'm neet zoemer mèt groete legers euversteke. Daobij kump 't kalifaot in de achste iew in de grip vaan bitter intern geweld. Es in 750 de Oemajjaode weure aofgezat door de Abbaside, gief me neet zoeväöl mie um Noord-Afrika; neet in de lèste plaots umtot de inheimse Berbers dèks in opstand koume.

Dit maak de weeg vrij veur regionaol dynastieë die neet oet Arabië stamme. In 909 reup 'ne lokaole voors oet Raqqada (Tunesië) ziech oet tot kalief; daomèt begin 't Fatimidekalifaot. Ech groet weurt dit pas wie de dynastie in 969 Egypte pak en dao, vaanoet de nui hoofstad Caïro, e groet riek geit behiere. Oetindelek stort de dynastie in en weurt Egypte e sultanaot oonder de Ajjoebiede, 'n Koerdische dynastie gestiech door Saladin. Dee is belaankriek in de contex vaan de kruustochte, meh zien dynastie hèlt 't neet bezunder laank oet. In 1250 weurt de lèste Ajjoebiedesultan vermaord en kump de mach in Egypte aon de Mamelukke, e geslach vaan Turkse aofkoms. Die blieve Egypte tot de zèstiende iew regere.

Oonderwijl waore in de Maghreb versjèllende kleinder en groeter emiraote oontstande. Zoe gaof 't in Marokko 't riek vaan de Idrisside, en de kleiner rieke vaan Nekor (Rifgebergde), Tamesna (zuidweste) en Sizjilmassa (druug binneland). Aon de väölheid vaan voorstedomme kaom in de tiende en èlfde iew 'n ind. Dit waor 'n indirek gevolg vaan de stiechting vaan 't Fatimideriek. De Fatimide zètte de Banu Hilal, 'nen Arabische bedoeïnestam, 't land oet, mèt es gevolg tot ze de Maghreb binnevalle. Es de stöb optrèk, kump Marokko en e groet deil vaan Noord-Afrika oonder leiing vaan de Almoravidedynastie (ca. 1060-1147), dee weurt aofgelos door de Almohaode (1121-1269), welke lèste hun riek tot in Spaanje en Tunesië zal loupe. In dezen tied begint in Noord-Afrika, en Marokko in 't bezunder, 'nen tied vaan veurspood. Dee veurspood weurt evels minder es christeleke leiers ummer helder op Spaanje goon duie (Reconquista). De Marinide, die vaan de daartiende tot de vieftiende iew de Maghreb goon regere, zien laank zoe sterk neet.

Door de expansie nao de weuste kump ouch Wes-Afrika in contak mèt de islamitische besjaving. In de Sahel gief 't iewelaank versjèllende rieke die door hun cultuur en faobelechtege riekdom tot de verbeelding vaan Arabere en later ouch Europeaone spreke. 't Ierste riek boe me op sjrif vaan wèt is 't Ghanariek, wat in weerwèl vaan de naom in 't modern Mauritanië en Mali ligk. Dit riek is mesjiens al roond 300 gestiech, heet Koumbi Saleh es hoofstad en weurt gedomineerd door de Soninke. In de late achste iew weurt 't veur 't iers geneump in Arabische bronne. Zjus daan zit 't in 'nen tied vaan groete expansie. Tot de èlfde iew domineert dit riek de regio. In dezen tied weurt d'n islam 'n ummer groeter relizjie. Nog mechteger weurt 't Manding-sprekend Maliriek, wat neet allein in de weuste domineert meh ouch 't kösgebeed vaan Senegal en groete deile vaan de revier de Niger. Aon de Niger moot dit riek 't vaanaof de vieftiende iew aoflègke tegen 't Songhairiek, nao de Songhay-sprekende volker roond de hoofstad Gao mèt ziene sjatrieke keuning Askia de Groete. De besjavinge in Wes-Afrika zien bekind gewore door hunnen arsjitectuur vaan gedruugde revierpratsj, boe me in dit klimaot good mèt kint boewe. Veurbeelder zuut me oonder väöl mie in de handelsstad Timboektoe, zoewie in Djenné (de bekinde Groete Moskee). Allebei de sites zien wereldèrfgood.

't Oerwoudgebeed in 't zuie vaan Wes-Afrika weurt minder geïslamiseerd, meh ouch dao dringk de cultuur door. 't Belaankriekste riek concentreert ziech roontelum Ifẹ (Nigeria). Ouch in 't ooste vaan de Sahel, oonder mie bij de Zaghawa op de grens vaan Tsjaad en Soedaan, kump d'n islam mer laankzaam binne. Oetindelek zal dit gebeed evels ouch oonder zienen invlood koume.

Oonderwijl verkinne Arabische zievaarders de kös vaan Oos-Afrika. In Somalië waore ze eigelek ummer al presint; dao leet inveuring vaan d'n islam neet laank op ziech wachte. Wijer nao 't zuie - oetindelek kaome de Arabere tot aon Mozambique - bleef hunnen invlood beperk tot de kös. 't Achterland waor oerbos en hei waogde Arabere ziech neet. Hei oontstoonte stadsstaote die de Arabische relizjie en gewuuntes euvernaome en riek woorte mèt d'n handel. Veurtaol woort heibij 't Swahili. In de loup vaan de iewe zouwe väöl vaan de stadsstaote weure vereineg in 't Kilwa-sultanaot.

Oetzundering op dit alles waore Ethiopië, wat ziech weerde tege d'n Arabischen invlood meh ziech aon zien christeleke identiteit vasheel. Na d'n oondergaank vaan 't Aksoemriek kaom hei de Zagwe-dynastie op (1137-1270), die ziech roont häör hoofstad Lalibela concentreert. Dao vint me èlf in de stein oetgehojde kèrke, die ouch werelderfgood zien. Vaanaof 1270 kump de Solomonidedynastie aon de mach; daan geit me vaan Ethiopië spreke. In 't druger, Somalisch-sprekend ooste vaan 't land laog 't sultanaot Shewa, wat later verdroonge woort door 't sultanaot Ifat.

Ouch góng, wie bove opgemerk, de Bantoe-expansie door. Umtot me gein gesjreve bronne heet, moot me op indirek bewies aofgoon. 'ne Belaankrieke machsfactor waor 't Shonariek in 't huieg Zimbabwe. Dit riek woort ouch bekind door zien hoofstad Groet-Zimbabwe, boe me oonder mie 'n vesting mèt gestapelde (oongemetselde) mör vint. Ouch dit is wereldèrfgood.

In de middeliewe woort noe ouch Madagaskar door de mins gekoloniseerd. De ierste permanente bewoeners kaome roond 490 n.Chr. aon; pas roond 1200 waor gans 't binneland ouch bewoend. De koloniste waore Austronesiërs, um perceis te zien lui vaan Borneo. Dat beteikent tot de Malegassiërs in taol, uterlek en gewuuntes gaaroet neet bij de res vaan Afrika passe. 't Noorde vaan 't eiland kaom al vreug oonder Arabischen invlood, meh ech gearabiseerd of geïslamiseerd raakden 't eiland noets.

Nuien tied - oontdèkkingsreize, slavenhandel en Turks Riek

Vaanaof de vieftiende iew goon Europeaone ziech intensief mèt Afrika meuje. Tot daan touw blokkeerde de mechtege islamitische rieke 't ziech op Afrika vaanaof de Sahara. Euver zie kós me iewelaank neet veurbij Kaap Bojanes (in de Westeleke Sahara), en zelfs Kaap Chaunar noordelek daovaan (in Marokko) waor hiel lesteg te navigere. De oetvinding vaan e nui typ zeilsjeep maakde dat evels wel meugelek. In 1421 lökden 't 'n Portugese expeditie veur 't iers um veurbij Kaap Chaunar te steke, en in 1434 woort Kaap Bojanes veurbijgevare.

Heimèt begint d'n tied vaan de Europese oontdèkkingsreize. Vaanaof 1460 doen Portugese oontdèkkers Wes-Afrika aon, in 1471 weurt d'n eveneer euvergestoke, in 1488 weurt Kaap de Gojen Hoop bereik; noe kin me ouch um Afrika heer nao Azië vare. Dit bringk zelfs Indië en China binne bereik. Um de weeg nao 't ooste veileg te stèlle, heet me evels väöl verveersingsposte nujeg. Op tal vaan plaotse in Afrika stiechte de Portugese factorije, klein kolonies boe hun sjeper verveersinge kinne hole en boe ouch mèt inheimse rieke kin weure gehandeld. Dit zien nog neet de kolonies vaan later boe Europeaone ganse stökker land opeise. De Portugeze goon wel woene op de daan oonbewoende eilen Madeira, de Azore en Kaapverdië, die in de ierste jaore vaan de iew (in die volgorde) zien oontdèk.

Zoe kraog Portugal tege 1500 't monopolie op d'n handel mèt Afrika (bezuie de Sahara) en Azië. Dit beveel aander len neet. Boete Spaanje, wat de weeg via 't weste zoch en zoe bij touwval Amerika oontdèkde, perbeerde aander len zelf sjeper te bouwe, veurbij Afrika te navigere en factorije te stiechte. Nederland lökde dit es ierste (vaanaof ind zèstiende iew); zij pakde oonder mie fort Elmina (in 't modern Ghana) vaan de Portugeze en stiechde zelf de Kaapkelonie. Later zouwe ouch Ingeland en Fraankriek ziech hei-in minge. Fraankriek waor neet geïntresseerd in de weeg nao Indië, meh gebruukde zien kelonies allein veur d'n handel.

Handel mèt inheimse voorste weurt oonder mie gedreve in ivoor, in goud, in tropische landbouwgeujer, meh bovenal in slave. Vaanajds bestoont in groete deile vaan Afrika al e systeem vaan slavernij, boebij oonderworpe volker of lui die in de sjöld zaote 't bezit vaan iemes aanders woorte. Wie de Portugeze aonmeerde, kraoge ze vaan de inheimse voorste slave aongeboje. Zeker nao de vesteging vaan kolonies in Amerika maakde ze dao daankbaar gebruuk vaan. Naotot de Nederlenders Elmina vereuverde, woorte zij de belaankriekste mach in de slavehandel. Inheimse voorste kraoge dèks Europees waopegood um oorlog mèt aander volker te veure, boe de gevaangene daan kóste weure verkoch aon de Europeaone. In Amerika woorte ze daan te werk gezat in de landbouw, in 't bezunder de sókkerbouw. Nao sjatting zien vaan de vieftiende tot de negentiende iew neet minder es 12,75 mieljoen lui es slaaf nao Amerika versjeep; twie mieljoen storve al op de boet. Neve de Portugeze en Nederlenders höbbe ouch Ingelse/Britte en Franse ziech mèt de slavenhandel bezeggehawwe.

Veur volker die 't gelök hadde bij de dominante, regerende gróp te hure braoke gooj tije aon. De keuninge vaan 't Asanteriek (ouch wel Ashanti) woorte hei sjatriek vaan, en Kongo verandert in 'n welvarende, geëuropiseerde staot. Ouch 't Wolofriek (veural modern Senegal) bleujde op. Ouch Ethiopië proffeteerde. Wie de Portugeze dit riek oontdèkde, wat iewelaank allein oet verhaole bekind waor, kóste ze de keuning hölp beeje tege de dreiging vaan islamitische voorste. In d'n Ethiopisch-Adalsen oorlog (1529-1543) wis 't land mèt Portugese hölp de Turke boete te hawwe. De relaties tösse de twie len verzoerde evels wie de Portugeze gónge verlaange tot 't land katheliek zouw weure.

Binne d'n islamitische wereld waor 't ouch reureg. 't Osmaons Riek, 'n Turkse dynastie oet Anatolië, greujt oet tot e wereldriek wat groete deile vaan Europa, Azië en ouch Noord-Afrika geit bezitte. In 1517 lieve de Osmaone Egypte in (boemèt 'n ind kump aon 't Mamelukkesultanaot), en daonao stoete ze door nao de kös vaan Libië, Tunesië en Algerije. Ze weure geholpe in hun expansie door de oetvinding vaan 't böskroet zoewie groete verbeteringe in vuurwaopes. Allein Marokko blijf versjoend vaan Turkse invasies. Hei losse ziech diverse dynastieë aof, tot in 1666 de Alawiete aon de mach koume. Zij regere Marokko nog ummertouw.

Ouch in 't Turks Riek (en in väöl Arabische len) waor de slavehandel mèt Afrika bezuie de Sahara aon de orde vaan d'n daag. Dao kaom pas begin twintigste iew 'n ind aon.

Modern imperialisme: begin

Oondaanks de dèks ingriepende gevolge vaan de Europese inminging waor 't de Europeaone in 't gemein neet te doen um 't vergroete vaan hun groondgebeed. Inheimse rieke bleve zelfstendeg en 't deper binneland waor bij de Europeaone (en Arabere) zelfs wiedgaond oonbekind. Dit alles veraandert in de negentiende iew.

Dat heet miejer oerzake. Ierstens woorte de Europeaone ummer superieurder op 't slaagveld. 't Osmaons Riek, iewelaank de dominante mach in Noord-Afrika, waor noe gein partij mie veur ze. Twiedens leep de slavehandel trök, zoewel um economische es um ethisch-politieke reies; al laank ietot de slavernij in 1863 woort aofgesjaf, waor de minsehandel in Afrika trökgeloupe. Mie geld góng noe um in mijnbouw en industrie. In de loup vaan de iew woort dujelek tot me belaankrieke groondstoffe oet de bojem en 't woud kós hole. Mèt de oetvinding vaan d'n trein woort 't noe ouch meugelek veur dat te goon exploitere. Tot slot leefde in dezen tied de paternalistische idee tot 't weste in de 'achtergebleve' res vaan de wereld besjaving hej te bringe.

E begin weurt gemaak in 1798, es Napoleon Osmaons Egypte binnevèlt. Ouch häöm is 't neet trum te doen veur Egypte te vereuvere; heer wèlt allein 't land opebreke veur de Fransen handel. Oetindelek (in 1801) lök 't de Osmaone, mèt hölp vaan de Britte, veur de Franse boete te zètte, meh de Osmaone mote Egypte noe wel väöl otonomie touwstoon. Umtot oonderkeuning Mohammed Ali regeert mèt hölp vaan de Britte, krijg dit land gestiedegaon de vörm vaan e protectoraot. ('t Land zal tot 1914 formeel deil oetmake vaan 't Turks Riek.)

Dit teike vaan aofnummende Osmaonse mach in Noord-Afrika bringk aander len detouw 'tzelfde te doen. Fraankriek vèlt in 1830 Algiers binne en vereuvert de iew die drop volg (soms mèt extreem geweld) e groet gebeed, wat bekind kump te stoon es Algerije. Väöl later zètte ze vaan dao-oet ouch Tunesië (vaanaof 1881) en Marokko (pas vaanaof 1912) oonder Frans protectoraot. Es lèste melt ouch Italië ziech hei, en in 1911 koume ouch Tripolitanië en Cyrenaica ('t modern Libië) oonder Italiaons bewind.

In de res vaan 't continent deeg dit laanger op ziech wachte. Wel kantelde de machsbalans vaan de Europese machte. Nederland had de Kaapkelonie al in de Fransen tied verlore, wie de Britte dat vereuverde. Ewegtrèkkende Afrikaonse Hollenders stiechde in 't achterland de 'Boererippublieke' Transvaal en Oranje-Vrijstaot. Nao 't ind vaan de slavehandel had 't land ouch gein belaange mie in Elmina (en gein intrèsse um mie land te annexere); in 1872 verkoch Nederland zien Goudkös aon de Britte en indegde de Nederlandse presintie in Afrika. Fraankriek concentreerde ziech op Senegal, dewijl de Britte ziech mie op de Guinea's touwlagte. Zoe kloonterde de kolonies ummer mie same. Ouch de Vereinegde Staote stiechte in 1822 'n kolonie, Liberia, wat weurt geleid door vrij zwarte Afrikaone. Dit land verklaort ziech in 1847 oonaofhenkelek.

Modern imperialisme: Congres vaan Berlien en 't vervolg

Nog roond 1880 waor 't Europees bezit in Afrika beperk tot 't kösgebeed. De wèdloup um 't achterland begós mèt 't initiatief vaan de Belzje keuning Leopol II, dee in 't Congobassin 'n kolonie wouw stiechte. Heer kraog daobij assistentie vaan de Britsen oontdèkker Morton Stanley, dee in de jaore 1870 Centraol-Afrika had verkind. Leopol zien bemeujenis had de aondach vaan aander machte getrokke, die ouch wel nao 't binneland wouwe. In 1884 en 1885 woort daorum de Conferentie vaan Berlijn belag. Hei-in woorte gesjèlle tösse diverse len opgelos, zoetot ze in eder geval geinen oorlog oonderein hoofde te veure. Wijer woort bepaold tot me gein claims op 't binneland kós lègke zoelaank me neet minstens presint waor aon kös.

Dee lèste regel maakde tot de Europese machte in recordtempo hun bezit in Afrika gónge oetbouwe. Fraankriek lag ziech touw op Noord- en Wes-Afrika, wat op de kaart 'n immens (meh gooddeils oet weuste bestaond) riek oplieverde. De Britte gónge vaanoet Zuid-Afrika nao 't noorde, oonder leiing vaan de zakemaan, avontureer en vereuvereer Cecil Rhodes (nao häöm woort Rhodesië geneump, 't huieg Zimbabwe en Zambia). Oonderwijl stiechte ze ouch in Oos-Afrika e riek; in ierste instantie (vaanaof 1888) mèt 'n awwerwètse kompenei, later (vaanaof 1896) es staotsbezit. Dit gebeed umvat 't later Kenia en Oeganda zoewie d'n Anglo-Egyptische Soedan. Leopol stiech de Congo-Vrijstaot, in ierste instantie 'n oonaofhenkelek land in personeel unie mèt 't Belsj, meh vaanaof 1908 es Belzje kolonie. De Portugeze bouwe hun bezittinge in 't zuie nog oet, zoewel aon de weskös (Angola) es aon de ooskös (Mozambique). Duitsland claimde veural gebeed um de Britte de voot dweers te zètte: mèt de vereuvering vaan Tanganyika veurkaome ze beveurbeeld tot de Britte de ganse lijn vaan Noord- nao Zuid-Afrika kóste doortrèkke.

Allein Ethiopië oontkump aon de Europese expansiedrang: nao de slaag bij Adwa in 1896 mote de Italiaone hunne claim op dit land opgeve. De Ethiopiërs stiechte zelf 'n imperium: versjèllende zuieleke stäötsjes weure aon 't land touwgeveug. De stiechting vaan de nui hoofstad Addis Abeba bezegelt dat. Ouch aander staote en stamme were ziech hendeg, oondaanks hunnen technischen achterstand. Zeker de Britse oonderwerping vaan de Zoeloes en de Boere geit neet gemekelek. Ze mote tege de Zoeloes (1879) in de slaag bij Isandlwana e verlees incassere, en de Boere geve ziech pas in 1902 nao twie oorloge euver. In 't Verdraag vaan Vereeniging kinne de Boere e zwoer stumpel duie op de nui kelonie Zuid-Afrika, die in 1910 alweer 'n oonaofhenkelek dominion weurt.

't Sprik veur ziech tot väöl, dèks extreem geweld nujeg waor veur de Afrikaone te oonderwerpe. Soms kraog 't geweld de vörm vaan genocide, beveurbeeld de maord op de Herero in Namibië door de Pruse. Ouch hiel beröch waor 't sjrikbewind vaan inheimse huurlinge in de Congo, die in naom vaan Leopol lui de han aofkapde. Es 't gebeed eine kier ingelief waor, wachde de bevolking ingriepende veranderinge. Vaan 'n traditioneel sameleving (dèks genóg nog es jegers-verzamelere) góng me noe nao 'n geld-economie, boe in mijnbouw de veurnaomste bron vaan verdeenste waor. Op groete sjaol woort de bevolking, die nog algemein 't animisme aonhóng, door missionaire bekierd tot 't christendom. Mèt de koms vaan spoorweeg kóste de bewoeners ziech noe ouch verplaotse, en wie in Afrika ouch de industrie opkaom, gónge ummer mie Afrikaone in stei woene. Tribaol structure begóste te vervage.

Ierste Wereldoorlog

De Ierste Wereldoorlog had ouch 'n Afrikaons podium. Deil vaan d'n inzat waore de kolonies: Duitsland meinde get kolonies vaan de Britte en Franse te pakke, en Turkije wouw de control euver Noord-Afrika trök. De Geallieerde hadde dus veural get te verdeidege, meh waore ouch oet op de kolonies vaan Duitsland.

In 't noorde bleek al gaw tot de Osmaonse tróppe wieneg kóste oetriechte. In Wes-Afrika vele de Britte en Franse same Kameroen aon ('n Duitse kelonie), 'n campagne die in 1916 tot 'n Duitse euvergaaf leide. In Tanganyika góng dat aanders. De Belzje vele vaanoet Congo aon en pakde Rwanda en Boeroendi, meh de Britte stoetde - tege de verwachting in - neet zoemer door. De gansen oorlog wisselde de successe, en nog naotot in Europa de waopestèlstand waor geteikend, haolde 't Duits leger 'n euverwinning. 't Formeel ind vaan d'n oorlog beteikende evels oonherropelek tot ouch hei de Pruse ziech móste euvergeve.

Sommege inheimse volker perbeerde vaan 't conflik - en d'n drök dee 't op de Europese legers laog - gebruuk te make. In Darfoer en Somalië sjeide oonderworpe staote ziech aof, en ouch in Transvaal stoonte Boererebelle op. Daobij kaom nog tot sommege deile vaan Afrika neet gans 'gepacificeerd' waore. Zoe had Fraankriek 't binneland vaan Marokko nog neet gans oonder control. Mèt groete meujte woorte alle inheimse opsten toch de kop ingeduid.

Interbellum

Direk gevolg vaan 't Verdraag vaan Versailles en e paar koumende verdreeg waor tot Duitsland zien kolonies mós aofstoon. In 't gemein mochte geallieerde len hawwe wat ze in d'n oorlog hadde gepak. Rwanda en Boeroendi woorte vereineg in 't Belsj gebeedsdeil Roeanda-Oeroendi. Kameroen woort formeel verdeild in e Brits en e Frans deil ('t lèste waor groeter). Namibië kaom bij Zuid-Afrika. Tanganyika kaom in Britse hen.

Essentieel heibij voont me tot dit gebeed op 'n humaan meneer woort bestuurd, oet naom vaan de Volkerboond. Daorum spraok me veur de nui gebeedsdeile neet vaan 'kelonie' meh vaan 'mandaotgebeed'. In de praktijk maakde dat wieneg oet.

Ind 1935 woort Afrika weer de buun veur 'ne groeten oorlog, wie 't Italië vaan Mussolini Ethiopië binneveel. 't Materieel superieur Italiaons leger had 't land binne de zeve maond oonderworpe, en in 1936 woort 't land de kern vaan de nui kelonie Italiaons-Oos-Afrika. Mussolini had groete planne demèt, meh door de korten tied tot 't land oonderworpe waor kraog 't noets e koloniaol karakter. In 't gemein waor de wereld, väöl mie es bij iejer koloniaol annexaties, op de hand vaan 't inheims riek; e teike tot de koloniaolen tied euver zie huugdepunt raakde.

Twiede Wereldoorlog

In d'n Twiede Wereldoorlog woort Afrika, veural Noord-Afrika, intensiever mètgetrokke es in d'n Ierste. Vaan teväöre had veural Italië planne mèt dit continent: druimentere vaan 'n herstèl vaan 't Romeins Riek hoopde Mussolini zie bezit roond de Middellandse Zie oet te bouwe. Nazi-Duitsland had planne mèt Madagaskar: in Hitler zien ouge zouw dat eiland 'n gooj plaots zien veur de joede nao te deportere. Wie dit plan neet oet te veure leek, besloot 't rezjiem de joede mer gans oet te maorde.

Aon 't begin vaan d'n oorlog waor in Afrika evels nog wieneg aon de hand. Wie Duitsland in 1940 Fraankriek euverleep, kaome de Franse kelonies in han vaan 't Fraankriek vaan Vichy. Dit rezjiem heel ziech officieel neutraol in d'n oorlog, zoetot Afrika deboete woort gehawwe. Wel sloot 't koloniaol bewind in Frans Equatoriaol Guinea ziech aon bij 't verzat oonder ginneraol Charles de Gaulle. Dees kelonie laog zoe deep in Afrika tot 't Vichy-rezjiem hei wieneg aon kós doen. Zoe kaom 't twie jaor laank tot 'n patstèlling.

Gezeen de groete successe vaan de nazi's meinde Mussolini ziech noe esnog bij d'n oorlog te mote aonslete. Heer verklaorde d'n oorlog aon 't Vereineg Keuninkriek en Fraankriek. Eint vaan de ierste dinger die 'r deeg waor 't inlieve vaan Brits-Somaliland. Allewel tot dat flot góng, kierde al gaw de kanse. De Britte vele de kelonie in, en nao de slaag bij Gondar in november 1941 kaom de ganse kelonie oonder Britse bezètting. In mei 1942 woort d'n Ethiopische keizer Haole Selassie weer op d'n troen gezat.

In Noord-Afrika góng Duitsland ziech demèt meuje. Allewel tot 't land gein ervaoring had mèt oorlog in e weusteklimaot, woort in korten tied 'n Afrikakorps oonder leiing vaan veldmaarsjalk Erwin Rommel opgezat. Me had twie doele. Ierstens mós Cyrenaica, 't ooste vaan Libië wat intösse al door de Britte waor bezat, weure trökgepak. Dit lökde vrij gemekelek. Daan mós weure doorgestoete nao Egypte (wat jummers Brits waor). Dit mós allemaol zoe snel meugelek goon, ietot de Britte versterkinge oet aander deile vaan hun wereldriek kóste hole. Oondaanks zie succes in 't snel opzètte vaan dit korps, lökden 't Rommel neet veur Egypte te pakke. Wie heer in juli 1942 bij El-Alamein aonkaom (zoeget 't begin vaan de Nijldelta en dus 't hart vaan Egypte), volgde 'ne zwoere veldslaag (d'n Ierste slaag bij El-Alamein) dee oonbeslis indegde.

De kanse kierde gans wie ouch de Vereinegde Staote ziech in d'n oorlog mingde. In november 1942 vele de Geallieerde Frans Noord-Afrika binne (operatie Toorts); de Vichy-tróppe in Marokko, Algerije, Tunesië en Frans-Wes-Afrika lepe toen astrein euver nao 't Vrij Fraankriek vaan De Gaulle. Dit waor veur de Pruse de direkte rei um 't Europees deil vaan Vichy-Fraankriek ouch te bezètte (operatie-Anton). Mèt Amerikaonse lochsteun woort 't froont bij El-Alamein noe opegebroke, deeskier op Brits initiatief. D'n twiede slaag bij El-Alamein indegde in 'n euvertuigende Britse euverwinning. In fibberwarie 1943 woort ouch Libië in recordtempo oonder de voot geloupe. De Duitse en Italiaonse tróppe trokke ziech noe trök in Tunesië, boe nog tot mei 1943 weerstand woort geboje. Heimèt waor veur Afrika d'n Twiede Wereldoorlog praktisch veurbij.

Dekolonisatie

Nao d'n oorlog mós Italië defintief zien kelonies aofstoon. Italiaons-Somaliland woort mèt Brits-Somaliland tot ein kelonie Somaliland ('t huieg Somalië) vereineg. Eritrea woort aon Ethiopië gegeve, zoetot dit land noe veur 't iers 'n köslijn kraog. Libië wouwe de Franse en Britte iers oonderein verdeile, meh dao gónge de Vereinegde Naties tegenin. Me voont tot len neet mie zoemer tege hunne wèl vaan d'n eine nao d'n andere kolonisator móste weure euvergedoon. In 1949 woort bepaold tot Libië veur 1952 oonaofhenkelek mós weure. Oetindelek reep keuning Idris ind december 1951 de oonaofhenkelekheid oet.

Daomèt waor de dekolonisatie vaan Afrika begós. Boe 't in 't Interbellum rillatief rösteg waor gebleve, begóste euveral op 't continent inheimse intellectuele ziech te reure. In Egypte, wat zoe al 'n groete maot vaan otonomie had (en officieel zelfs al sinds 1919 zelfstandig waor!), maakde de revolutie vaan 1952/53 e definitief ind aon de Britse dominantie zoewie aon de monarchie. Gamal Abdel Nasser, president vaan 1954 tot 1970, maakde vaan Egypte 'ne groete speuler in de wereldpolitiek. Heer weerde de westerse machte aof in de Suezcrisis vaan 1956. Dat jaor bepaolde Egypte en 't Vereineg Keuninkriek ouch tot d'n Anglo-Egyptische Soedan 'n oofaofhenkelek land mós weure, Soedan (daan nog inclusief 't huieg Zuid-Soedan).

Wie in 1957 ouch de Goudkös (oonder de nuie naom Ghana) es ierste kelonie boete Noord-Afrika oonaofhenkelek woort, waor 't hèk vaan d'n dam. Somalië en Nigeria volgde in 1960, en in de jaore daonao dege de Britte ouch aofstand vaan hun kelonies in Midde- en zuielek Afrika. Bezunder geval waor Zuid-Rodesië, boe 't koloniaol minderheidsbewind ziech in 1965 aofsjeide ietot 't moojerland 'n miejerheidsregering de mach kós geve (dit land stoont daonao bekind es Rhodesië tout court). Allein op de Seychelle bleve de Britte tot aon 1976 de baos.

Fraankriek waor minder geneig veur aofstand te doen vaan zien koloniaol mach. Hei en dao woort oorlog geveurd um de kelonies te hawwe. De zwoeren drök op 't Frans leger, wat örges aanders ouch oorlog te veure had (in Frans-Indochina), maakden 't evels neet gemekelek veur dit vas te hawwe. De protectoraote Tunesië en Marokko kóste in 1956 zoonder vechte en in good euverlègk oonaofhenkelek weure. Bij Algerije, wat gei protectoraot meh integraol deil vaan Fraankriek waor, laog dat evels andersL väöl Franse waore dao hendeg tege. Wie de Franse regering in 1958 ziech klaormaakde veur Algerije toch oonaofhenkelek te laote weure, begóng 't leger oonder ginneraol De Gaulle 'ne staotsgreep. Es president kaom De Gaulle evels astrein tot de conclusie tot 't koloniaol riek neet vas te hawwe waor. In 1960 mós 'r Algerije laote goon. Datzelfde jaor woort de groete miejerheid vaan de aander Franse kelonies ouch oonaofhenkelek, zoe good wie Belsj-Congo. Daorum nump dit ouch wel 't "Jaor vaan Afrika".

Zoe waor binne de twie decennia nao d'n oorlog 't koloniaol tiedperk gooddeils tot 'n ind gekoume. Allein Portugal deeg nog geinen aofstand vaan zien kelonies.

Touwnummende chaos, dictatuur en hoongersnoed

De zjus oonaofhenkeleke len zaoge ziech direk mèt groete probleme geconfronteerd. Ierstens gónge de len - en hun grenze - trök op wat de Europeaone vaanaof 1880 oonderein verdeild hadde. Versjèllende volker leefde daorum noe oonder twie veendele, en diverse, dèks hendeg vijandege volker leefde noe mètein in ei land. 'n Aander probleem waor tot de inheimse bevolking in 't gemein neet waor opgeleid veur complex hoofwèrk te doen. Zoeget alle hoeg posities - 't landsbestuur, meh ouch dokters, lierers, rechters, inzjenieurs etc. - zaote veurheer op de sjouwers vaan de Europeaone. Veur zoeveer de Afrikaone neet hun traditioneel leveswijs behele, wèrkde ze veural es arbeier. Noe kaom alles neer op 'n hemfelke lui die wel gesjaold waore. Dezen euvergaank waor veur väöl len get al te groet.

Verwant aon dat lèste waor ouch 't probleem vaan economische oontwikkeling. De Afrikaonse len waore nog mer zjus begós ziech tot industriële samelevinge te oontwikkele, in 't gemein steunde ze nog sterk op de landbouw. De oontwikkeling nao 'n deenste-economie, zoewie dat in Europa en Amerika in volle geng waor, laog nog väöl wijer eweg. Um die rei sprik me vaan oontwikkelingslen.

Afrika zaog ziech ouch geconfronteerd mèt 'n verdeilde wereld. Dewijl sommege len gooj ban oonderhele mèt hun aw kolonisators, stortde aandere ziech op 't socialisme of communisme. 't Geliekheidsideaol, en de lier tot de rieke de erme oonderdrökde, spraok väöl Afrikaonse intellectuele aon door hun recint verleie. Zoe woort Afrika tot e späölveld tössen 't wesblok (de NAVO en de aander westerse len) en 't oosblok ('t Warschaupak oonder leiing vaan de Sovjet-Unie). De mieste len slote ziech neet oondobbelzinneg aon, meh oonderhele ban mèt allebei de blokke. Daorum góng me spreke vaan de Daarde Wereld: 't deil vaan de wereld wat neet bij 't ein of aander machsblok hoort. Umtot de mieste neet-geboonde len erm waore, woort die benaoming mèt en mèt synoniem mèt 'oontwikkelingslen'.

In de jaore zèsteg heersde in Afrika nog dèks optimisme tot 't wel good zouw koume. Nao 1970 woort de situatie evels oonzeker. De economische veuroetgaank stokde, en euveral op 't continent naome dictators de mach euver. 't Beröch typ vaan de Afrikaonse dictatuur bestoont dèks oet extreem repressie vaan politieke vijande (ech of verbeeld), geweld (dèks genocidaol) tege volker boe de machhöbbers get tege hadde, kleptocratie, wanbehier vaan 't pebliek belaank en bizaar persoensverhierleking. De ergste representante - Idi Amin in Oeganda, Jean-Bédel Bokassa in de Centraol-Afrikaonse Rippubliek, Francisco Macías Nguema in Equatoriaol-Guinee - woorte in de loup vaan de jaore zeventeg wel (door binnelandse of boetelandse interventie) aofgezat. Aandere, wie Moeammer Gaddhafi in Libië of Mobutu Sese Seko in Congo-Kinshasa (door häömzelf in 1971 tot Zaïre umgeduip), kóste tientalle jaore blieve zitte ietot ouch zij nao 'n revolutie verdwene. In väöl vaan de Afrikaonse dictature späölde boetelandse machte 'n rol, umtot zij meinde tot oonder 't ein of aander rezjiem hun belange in beveurbeeld de mijnbouw wel veileg zouwe zien.

In Wes-Afrika lage de kaarte get beter. Hei wèrkde de len same um ziech, in 't leech vaan de zwake economie, toch get te steune. In 1975 riechde 'n aontal len de ECOWAS op.

Gans aanders waor 't in zuielek Afrika. Um te beginne waore Angola en Mozambique nog ummertouw Portugese provincies; pas in 1975, wie de dictatuur in 't moojerland indegde, kóste dees len ziech losmake. Zuid-Afrika noe, wat ouch Namibië bestuurde, had nao d'n oorlog e systeem vaan rassesjeiing ingeveurd, de zoegeneumde apaartheid. Oet angs um zien mach te verlere aon 'n regering boe ouch zwarte Afrikaone aon mètdege, besloot me die lèste oet te slete vaan Zuid-Afrikaons börgerrech en in plaots daovaan börger te make vaan 'toeslen' die op de door oonaofhenkelek móste weure. Praktisch gezeen beteikende dit evels nog 'n verslechtering vaan hun situatie: dewijl de zwarte Afrikaone in de koloniaolen tied nog kóste mètdeile in investeringe vaan rieke koloniste, woorte ze noe vaan alle geldmiddele oetgeslote. 't Verzat heitege waor hel. Väöl westerse len waoren 't ouch heimèt neet ins, meh steunde Zuid-Afrika toch strategisch umtot me meinde tot 'n regering vaan zwarte ziech bij 't Oosblok zouw aonslete. Zjus zoeget waor aon de hand in Rhodesië, wat ziechzelf had aofgesjeid (zuug bove). Len wie Zambia, Swaziland en Lesotho kóste neet op de wereldpolitiek door te wege en bleve neutraol. Allein Zambia kierde ziech in de regio tege de minderheidsrezjiems.

Aon 't ind vaan de jaore zeventeg kierde ouch in zuielek Afrika de kanse. Angola en Mozambique koze, wie ze oonaofhenkelek woorte, direk de kant vaan 't communisme. Rhodesië mós in 1979 de mach mèt de zwarte bevolking deile en kaom vaanaof 't jaor dao-op es Zimbabwe bekind te stoon. D'n drök op Zuid-Afrika, ouch oet 't weste, woort ummer groeter, zeker wie de Kawwen Oorlog op zien ind leep. Tösse 1989 en 1994 woort de apaartheid oontmanteld; dat jaor woort Nelson Mandela in de ierste algemein verkezinge tot president gekoze. In 1990 woort ouch Namibië noe oonaofhenkelek.

Dewijl Noord-Afrika ziech in de lèste decennia vaan de twintegste iew veurziechteg oontwikkelde, bleef de miserie in 't midde vaan continent doorgoon. In väöl len kromp de economie in plaots vaan tot ze greujde, zoetot 'oontwikkelingsland' es 'n eufemisme góng klinke. Zwoer oorloge, veural börgeroorloge, bleve 't continent plaoge. 't Ergste waor Ethiopië draon touw. Sinds 1974 waor hei e communistisch bewind aon de mach, wat veur zwoer mismanagement zörgde. Al gaw verveel 't land in 'ne börgeroorlog: de heersende klas vaan de Amhare had door dit alles zie gezag bij aander volker verlore. Dit leide tot 'nen oongezenen hoongersnoed, nog erger gemaak door 't ineinvalle vaan de Sovjet-Unie. Beelder vaan dees elend gónge de wereld euver en leide tot väöl chariteitsacties in 't weste. Begin jaore negenteg waor hei de ergsten hoonger veurbij, zoe good wie d'n oorlog; 't land mós evels wel touwstoon tot Eritrea ziech losmaakde.

'n Aander drama waor de genocide in Rwanda. Radicaol Hutu's, traditioneel 't volk wat 'nen denende rol späölde, maordde in korten tied hoonderddoezende Tutsi's oet ('t volk wat vaanajds de mach had). Wieneg lui hadde dit zien aonkoume; toch góng de massamaord op de Tutsi's en gemaotege Hutu's de historie in es ein vaan de ergste in de historie.

De einentwintegste iew

De einentwintegste iew liet e dobbel beeld zien. Aon d'n eine kant góng in väöl len 't geweld en de verdeiling door. Ouch 't islamistisch terrorisme woort e probleem - neet allein in de Arabische wereld, meh veural ouch in de Sahel-len. Aon d'n aandere kant góng 't in väöl len laankzaam ouch beter, en kós me dao noe indelek get vaan economische greuj zien. Wie me kin begriepe, gebeurde dit veural in len boe 't vrei woort of bleef. De Afrikaonse Unie, opgeriech in 1999 nao 't veurbeeld vaan de Europese Unie, maak ziech sterk veur samewèrking oonderein en bookde gans get diplomatieke successe. E laankloupend conflik in Soedan woort in 2011 opgelos door 't zuielek deil, zwart en christelek, los te make es Zuid-Soedan. Oonrösteg blijf 't oonder mie in Ethiopië meh veural ouch in 't ooste vaan Congo-Kinshasa.

't Arabisch Veurjaor begós in Afrika, en wel in Tunesië, boe ind 2010 proteste oetbraoke tege de prieze vaan 't ete. Binne de paar maond gaof 't proteste tege de otoritair rezjiems in de ganse Arabische wereld; in Libië kaom 't tot 'ne börgeroorlog dee Gaddhafi oetindelek deeg valle. In de jaore 2020 greep, wie euveral op de wereld, 't otoritarisme um ziech heer. In Niger, Mali en Burkina Faso kaome militair dictature gesteund door Rusland. Dees len trokke ziech astrein oet groete organisaties trök of woorte droetgezat.

Len en regionaol indeiling

Me kin 't continent grof-eweg in vief regio's opdeile. De regio's, mèt de len die drin valle, zien de volgende:

Noord-Afrika

Wes-Afrika

Midde-Afrika

Oos-Afrika

Zuielek Afrika

Dit is de indeiling die de Afrikaonse Unie gebruuk. Aander indeilinge zien natuurlek meugelek. Zoe tèlt de VN Angola bij Midde-Afrika, Soedan bij Noord-Afrika, en Mozambique, Zambia en Zimbabwe bij Oos-Afrika.

Lenj in Afrika
Algerieë · Angola · Benin · Botswana · Burkina Faso · Burundi · Centraal-Afrikaanse Repebliek · Comore · Congo-Brazzaville · Congo-Kinshasa · Djibouti · Egypte · Equatoriaal Guinee · Eritrea · Ethiopië · Gabon · Gambia · Ghana · Guinee · Guinee-Bissau · Ivoorkös · Kaapverdië · Kameroen · Kenia · Lesotho · Liberia · Libië · Madagaskar · Malawi · Mali · Marokko · Mauritanië · Mauritius · Mozambique · Namibië · Niger · Nigeria · Oeganda · Rwanda · São Tomé en Príncipe · Senegal · Seychelle · Sierra Leone · (Noord-)Soedan · Somalië · Swazilandj · Tanzania · Togo · Tsjaad · Tunesië · Zambia · Zimbabwe · Zuud-Afrika · Zuud-Soedan
Betwis en neet-erkèndj: Somalilandj · Westelike Sahara
Zuug ouch: Aafhenkelike gebejer in Afrika