Soedan

Van Wikipedia
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.



Qsicon Under Construction.png
Aan dit artikel weurt de kómmenden tied nog gewirk.
Tot daen tied kan d'n inhaud van 't artikel veurnaam informatie misse of nog neet good in zie verbandj ligke.


Soedan

Veendel vaan Soedan

Embleem vaan Soedan

Ligking vaan Soedan

Basisgegaevens
Officieel taal Arabisch, Ingels
Huidsjtad Chartoem
Sjtaotsvörm republiek
Sjtaotshoof (lies) vacant
veuzitter euverganksraod Abdel Fattah Abdelrahman Burhan
[[{{{titelhoofregering1}}}]] {{{naomhoofregering1}}}
[[{{{titelhoofregering2}}}]] {{{naomhoofregering2}}}
[[{{{titelhoofregering3}}}]] {{{naomhoofregering3}}}
Religie {{{religie}}}
Opperflaakde
– % water
1.886.086 km²
1,3%
Inwoeners
Deechde:
30.894.000 (2008)
16,4/km²
Biekómmende gegaeves
Munteinheid Soedanees poond (SDG)
Tiedzaone UTC +3
Nationale fiesdaag 1 januari
Vouksleed Nahnoe dzjoend Allah dzjoend al-watan
Web | Code | Tel. .sd | SDN | +249

Soedan (Arabisch السودان as-sūdān), officieel de Rippubliek Soedan (جمهورية السودان ǧumhūriyyatu s-sūdān) is e land in Noord-Afrika. 't Grens mèt de klok mèt aon Egypte, de Roej Zie, Eritrea, Ethiopië, Zuid-Soedan, de Centraol-Afrikaanse Rippubliek, Tsjaad en Libië. Nao oppervlak is 't 't derde groetste land vaan Afrika (nao Algerije en Kongo-Kinshasa). Soedan is 'n euverwegend islamitisch land. Ouch nao de aofsjeiing vaan Zuid-Soedan in 2011 is Soedan nog ummertouw etnisch en taolkundeg hiel divers, al heet 't wel 'n dominant Arabische cultuur.

Naom[bewirk | brón bewèrke]

De naom Soedan kump oet 't Arabisch en is 'n aofkorting vaan بلاد السودان bilād as-sūdān(i) of 'land vaan de zwarte'. De diverse volker die Soedan vaanajds bewoene (Nubiërs, Koesjiete, Fur, Bantoes; zuug ouch oonder) höbbe allemaol e doonkerder vel es de Egyptenere, die de naom bedachte.

Bestuurleke indeiling[bewirk | brón bewèrke]

Soedan is verdeild in 18 staote, die weer zien oonderverdeild in 133 distrikte. De staote zien:

Grensconflikte[bewirk | brón bewèrke]

Soedan heet mèt diverse len grensconflikte. 't Ajdste dispuut besteit euver d'n Hala'ibdreihook, op de grens mèt Egypte. In de koloniaolen tied woort 't aonvenkelek bij Egypte getèld (umtot 't bove d'n 22e breiddegraod ligk, euvereingekoume es grens tösse de twie len), daan evels bij Soedan (umtot de cultuur ieder Soedanees es Egyptisch is). Nao de oonaofhenkelekheid vaan de Soedan is noets dudelek gewore welk vaan de twie criteria heet gegolle. In 't verleie höbbe de twie len drum oorlog geveurd, meh door 't militair euverwiech vaan Egypte heet Soedan ziech sinds de jaore negeteg neet mie in d'n dreihook gemeld. E bezunder gevolg vaan dit grensgesjèl is tot 'n klein regio, Bir Tawil, noe door gein vaan de twie len weurt geclaimp: volgens de criteria die de bei len hantere ligk dit gebeed in 't aander land.

Bij de oonaofhenkelekheid vaan Zuid-Soedan woorte sommege dinger ouch neet good geregeld. Zoe waor neet gans dudelek wee ziech es bewoener vaan 't Abyeigebeed mós zien. Umtot dees regio periodiek door Zuid-Soedanese stamme weurt bewoend meh ouch noordeleke inwoeners kint, claimde allebei de len ze en kaom 't tot 'ne börgeroorlog. Oetindelek kraog 't noorde de regio defintief in han; e gepland rifferendum is neet doorgegaange. Get soortgelieks gelt veur Kafia Kingi, e dunbevolk meh groondstofferiek gebeed tege de grens mèt de Centraol-Afrikaanse Rippubliek. Ouch dit gebeed is zoeget gans in han vaan 't noorde.

Wijer zien separatistische rebelle actief in Darfoer ('t weste vaan 't land) en in de Roej Zieregio ('t ooste vaan 't land). De opsten in Darfoer woorte in de jaore nul mèt groof geweld neergeslaoge, de rebellie in 't ooste heet de regering nog laank neet oonder controle.

Politiek[bewirk | brón bewèrke]

Officieel is Soedan 'n presidentieel rippubliek mèt 'n rippresentatief democratie. De president heet oetgebreide oetveurende bevooghede, meh de wètgevende mach is in han vaan 't twiekamereg parlemint. De facto is 't land sinds jaor en daag evels 'n dictatuur. Vaan juni 1989 tot aprèl 2019 waor de mach aon president Omar al-Bashir, en ierleke verkezinge gaof 't neet. In 2010 woorte nog wel miepartijeverkezinge gehawwe (de ierste in 24 jaor), meh tot e democratisch bestèl veurde dat neet. Volgens de Democracy Index vaan 't Amerikaans blaad The Economist waor Soedan in 2018 'nen deep otoritaire staot, zoonder ierleke verkezinge, mèt 'n slech functionerende regering, neet väöl politieke participatie en wieneg vrijhede.

De wètgeving is gebaseerd op de sharia. De perceis touwpassing daovaan versjèlt per situatie en deil vaan 't land, meh steineging kump nog geregeld veur. Ouch kint 't land de doedstraof, die miestens door ophaanging meh soms ouch door kruseging weurt voltrokke.

Sinds al-Bashir woort aofgezat, heet 't leger de mach in han. De nui machhöbbers höbbe 'nen euvergaank nao 'n democratische börgerregering aofgekundeg, meh gaove ziech dao wel twie jaor d'n tied veur.

Insignes[bewirk | brón bewèrke]

't Veendel vaan Soedan besteit oet drei ban vaan roed, wit en zwart, mèt 'ne keper vaan greun. De ierste kleure stoon veur 't panarabisme, greun steit veur d'n islam.

't Waope of embleem vaan Soedan tuint 'nen adeleer mèt op de boors e sjèld vaan sabel, gebies vaan keel en mèt 't embleem vaan Moehammad Ahmed in keel. Bove ziech e lint vaan zèlver, mèt in lètters vaan sinopel de spreuk 'النصر لنا' (an-naṣr(u) lanā 'de euverwinning is aon us') en oonder ziech e lint vaan zèlver, mèt in lètters vaan sinopel 'جمهورية السودان' (ǧumhūriyyatu s-sūdān 'Rippubliek Soedan').

Defensie[bewirk | brón bewèrke]

Door de väöl intern conflikte in 't land höbbe de striedkrachte sinds jaore 'n hoeg prioriteit. Ze tèlle zoe'n 200.000 maansjappe (verdeild euver de landmach, marine, lochmach, douane en binnelandse ordetróppe) en zien good oetgerös, mèt väölal in eige land geproduceerd materieel. 't Bekaampe vaan opsten, veural in Darfoer, heet sinds 2004 al hoonderddoezende lui 't leve gekos.

't Leger waor jaorelaank trouw aon 't rezjiem, en ing demèt verweve. Väöl ginneraols bekleide invloodrieke posities. In aprèl 2019 kierden 't ziech evels tegen president al-Bashir en pakden 't zelf de mach.

Economie[bewirk | brón bewèrke]

Soedan is 'n erm land. De infrastructuur is maoteg oontwikkeld, 't land ligk neet aon zie en de veurraod groondstoffe is beperk. In 2018 had 't 'ne Minseleken Oontwikkelingsindex (HDI) vaan 0,502, wat neerkump op 'liegoontwikkeld'. 't Land is nog neet zoe erm wie Tsjaad of Zuid-Soedan, meh wel al ermer es beveurbeeld Oeganda en ein vaan de ermer len vaan d'n Arabische Liga. De economische greuj veel nao de aofsjeiing vaan Zuid-Soedan, boe oetgebreide olievelder zien, geveuleg trök. Ouch daoveur al had 't groete economische probleme. Zoe is 't land eint vaan de corrupste t'r wereld.

De economie vaan Soedan is nog ummer veur 't groetste deil agrarisch: mie es 80% vaan de bevolking werk in de landbouwsector. D'n handel próffeteert nog ummer vaan de olie, umtot pieplijne oet Zuid-Soedan (e land zoonder kös) door Soedan loupe. Um zelf aon energie te koume, heet Soedan de Merowedam gebouwd, dee waterkrach oet de Nijl levert.

'ne Belaankrieken handelspartner is allewijl China.

Fysische geografie[bewirk | brón bewèrke]

Satellietbeeld vaan Soedaan. Dudelek is te zien wie 't land nao 't zuie touw greuner weurt.

Soedan weurt gedomineerd door de revier de Nijl. In 't zuie vaan 't land struimp dee nog es twie reviere, de Witte Nijl en de Blauwe Nijl, 't land in, meh bij de hoofstad Chartoem koume die same. De Nijl zörg tot 't druug land nog väöl vröchbare landbouwgroond kint.

Reliëf[bewirk | brón bewèrke]

In 't weste, op de grens mèt Tsjaad, vint 't me Marragebergde. 't Hoegste punt vaan dee bergkette is 3.042 meter. In 't ooste ligke de Roej Zieheuvele, 'nen oetluiper vaan 't Ethiopisch Hoegland. Oondaanks de naom zien väöl vaan die pieke ouch echte berg vaan tege de 3.000 meter. Dao tössenin is 't land väöl lieger en vlaker; hei vint me daan ouch 't Nijldaal.

Klimaot[bewirk | brón bewèrke]

E groet deil vaan Soedan besteit oet heit weusteklimaot (BWh bij Köppen). Nao 't zuie touw weurt 't land geleidelek aon nater. 't Grensgebeed mèt Zuid-Soedan besteit gooddeils oet steppeklimaot (BSh), sommege oetluipers zelfs oet savanneklimaot (Aw). De weuste weurt nao 't zuie touw ouch wezelek bewoenbaarder. In 't noorde is de weuste allein in oases bewoenbaar, mie in 't zuie (in Darfoer) vint me ouch extensieve landbouw. De lèste decennia verdruug 't klimaot hei evels sterk.

Levende natuur[bewirk | brón bewèrke]

Es gevolg vaan zien ligking op de grens vaan mieder biotope kint Soedan 'nen oetgebreide fauna, mèt zoewel weustesoorte (fennek) es revierfauna (nijlpeerd), steppebieste (eerdverke), savennebieste (liew, cheetah, oryx) en ziebieste (in de Roej Zie; beveurbeeld d'n doejong en de laanksnuitsdolfijn). Ouch typisch Oos-Afrikaanse soorte wie de klipspringer koume hei veur.

Nationaol parke zien 't Radom Nationaol Park (deils in Kafia Kingi, e mèt Zuid-Soedan betwis gebeed) en 't Dinder Nationaol Park (tege de grens mèt Ethiopië).

Demografie[bewirk | brón bewèrke]

Taol[bewirk | brón bewèrke]

't Gief oongeveer zeventeg taole in Soedan, meh de mies gesproke taol is Soedanees Arabisch, 'n Arabisch dialek wat sterk verwant is aon 't Arabisch vaan Bove-Egypte. In sommege deile vaan 't land leve stamme die hun taol inger op 't Arabisch vaan Saoedi-Arabië liekent.

Aander taole zien oonder mie 't Beja ('n Koesjitische taol), diverse Nubische taole, Fur-taole (in Darfoer) en, gans in 't zuie, get Niger-Congotaole.

Religie[bewirk | brón bewèrke]

Cultuur[bewirk | brón bewèrke]

Media[bewirk | brón bewèrke]

Oonderwies[bewirk | brón bewèrke]

Sport[bewirk | brón bewèrke]

Historie[bewirk | brón bewèrke]

Rifferenties[bewirk | brón bewèrke]

Lenj in Afrika
Algerieë · Angola · Benin · Boeroendi · Botswana · Burkina Faso · Centraal Afrika · Comore · Djibouti · Egypte · Equatoriaal Guinee · Eritrea · Ethiopië · Gabon · Gambia · Ghana · Guinee · Guinee-Bissau · Ivoorkös · Kaapverdië · Kameroen · Kenia · Kongo-Brazzaville · Kongo-Kinshasa · Lesotho · Liberia · Libië · Madagaskar · Malawi · Mali · Marokko · Mauritanië · Mauritius · Mozambique · Namibië · Niger · Nigeria · Oeganda · Rwanda · São Tomé en Príncipe · Senegal · Seychelle · Sierra Leone · (Noord-)Soedan · Somalië · Swazilandj · Tanzania · Togo · Tsjaad · Tunesië · Zambia · Zimbabwe · Zuud-Afrika · Zuud-Soedan
Betwis en neet-erkèndj: Somalilandj · Westelike Sahara
Aafhenkelike gebejer: Azore · Canarische eilenj · Ceuta · Madeira · Mayotte · Melilla · Réunion · Sint-Helena
Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "https://li.wikipedia.org/w/index.php?title=Soedan&oldid=433775"