Europese Unie

Van Wikipedia
Gank nao: navigatie, zeuke

Dit artikel is gesjreve in 't Mestreechs. 't Weurt gewaardeerd óm in dit artikel 't Mestreechs aan te hauwe of aan te gaeve welk anger dialek gebroek is.


Europese Unie
Flag of Europe.svg
EU's ligking oppe wereldkaart
EU's ligking in Europa
De EU-27 (Kroatië steit door zien recent lidmaotsjap nog neet op de kaart) en häör regio's, boe-oonder de Neerlandse en Belzje provincies, de Duutse regieringsdistrikte (dus neet de boondsstaote) en de Franse regions.

De Europese Unie of EU is ei oet 28 Europese len bestande staoteverband. De EU vind häör oerspronk in de Europese Gemeinsjap veur Kole en Staol en de Europese Economische Gemeinsjap, in 1958 gevörmp door zès len (Belsj, Duutsland, Fraankriek, Italië, Luxembörg en Nederland), boevaan Limbörg dus vaanaof 't begin lid waor. In de jaore daonao greuide de EU in umvaank door de Oetbreiing vaan de Europese Unie, in de vörm vaan nuie lidstaote en in mach door 't oetbreiie vaan häöre force. 't Verdraag vaan Mestreech vörmde in 1993 de allewijl EU. De lètse aonpassing aon de consitutioneel basiek waor in 2009 mèt 't in 2007 oonderteikende Verdraag vaan Lisbon.

De EU opereert via e systeem vaan oonaofhenkelek supranationaal institute en door de lidstaote intergouvermenteel gemaakde beslute. Belaangriek institute vaan de EU zien oonder aandere de Europees Kemissie, de Raod vaan de Europese Unie, de Europese Raod, 't Europees Hof vaan Justitie en de Europees Centraol Baank. 't Europees Parlemint weurt eeder vief jaor gekoze door de Europeane (de lui mèt Börgersjap vaan de Europese Unie).

De EU heet 'nen Europesen interne merret ('ne gemeinsjappeleke merret) oontwikkeld via e gestandaardiseerd rechsysteem dat in gans en al lidstaote gilt. Via 't de Verdrage vaan Schengen (de len die hei bis betaome zien deil vaan 't Schengengebeed, bestande oet EU- en neet-EU-staote) zien paspoortcontroles aofgesjaf. 't EU-beleid riech ziech op 't vreij laote bewege vaan arbeid, geujere, deenste en kapitaol, 't oetveerdege vaan wètgeving oppe gebeed vaan justitie en binnelandse affaires en 't aonhawwe vaan e gemeinsjappelek beleid oppe gebeed vaan handel, landbouw, vis en regionaal oontwikkeling. 'n Monetair unie, de eurozone, is gevesteg in 1999 en besteit sinds jannewarie 2014 oet achtien len. De EU heet permanente diplomatieke vestiginge euver de ganse wereld en weurt vertegeweurdeg in de Vereinegde Naties, de WTO, de G8 en de G20. In 2012 woort aon de EU de Nobelpries veur de Vrei touwgekènd, dee woort oetgereik op 10 december 2012 em naomes de EU in oontvangs genomme door Herman van Rompuy, Martin Schulz en José Manuel Barroso.

Historie[bewirk | brón bewèrke]

1rightarrow.png Betrach Historie vaan de Europese Unie veur 't hoofartikel euver dit óngerwerp.

Nao de Twiede Wereldoorlog woort door mie en mie Europeane 't idee geaccepteerd tot Europese integratie de innegste meneer waor um aof te rekene mèt 't wietgaonde nationalisme dat euver 't gaans kontinint hierste sinds de Romantiek. Jean Monnet, Robert Schuman en Konrad Adenauer persentierde in 'n reie in 1950 't zoegenaomp Schumanplan. e Jaor later woort de Europees Gemeinsjap veur Kole en Staole (EGKS) opgeriech door 't teikene vaan 't Verdraag vaan Paries door Belsj, Wes-Duutsland, Fraankriek, Italië, Luxembörg en Nederland.

De EGKS bleek zoe succesvol tot in 1957 woort beslote bis wijere integratie. 't Verdraag vaan Roeme, geteikend door dezelfde zès len, riechte de Euratom en de Europees Economisch Gemeinsjap op. In 1967 woorte de drei organisaties door teikeninge vaan 't Fusieverdraag samegevoog, boenao ze wijer wèrkde oonder de naom Europees Gemeinsjappe (EG). Dit leijde bis de opriechting vaan de Kemissie, de Raod en 't Parlemint.

In 1973 woort Denemarke, Ierland en 't Vereineg Keuninkriek lid vaan de EG. Griekeland woort lid in 1981, Spanje en Portugal in 1986. In 1990 trooje de deilstaote oet de veurmaolege DDR touw bis Duutsland en daomèt ouch bis de EG. 't Verdraag vaan Mestreech, geteikend in 1992, beteikende de opriechting vaan de EU. 't Lègkde de basiek veur wijere vörm vaan samewèrking oppe gebeed vaan boetelands en veilegheidsbeleid, op juridisch en intern vlaak, en in de vörming vaan de Economisch en Monitair Unie. De Verdrage vaan Schengen zörgden veur 'nen Europesen interne merret. In 1995 woorte Oesteriek, Finland en Zweide lid vaan de EU.

De euro woort ingeveurt in 2002. In 2004 woorte tien nui len lid vaan de EU: Cyprus, Esland, Hóngarije, Lètland, Litouw, Malta, Pole, Slovenië, Slowakije en Tsjechië. In 2007 kaome Bölgarije en Roemenië debij, boenao de EU 27 staote tèlde. Um te zörge tot de Unie nao dees oetbreiing good bestuurbaar bleef, woort in 2007 't Verdraag vaan Lisbon geteikend. Op 1 juli 2013 trooij Kroatië bis de Unie touw. Daomèt kaom 't totaal aontal staote op 28 te staon.

Geografie[bewirk | brón bewèrke]

1rightarrow.png Betrach Geografie vaan de Europese Unie veur 't hoofartikel euver dit óngerwerp.

Sins 1 juli 2013 gief 't in Europese Unie 28 lidstaote, e groondgebeed vaan 4.381.376 km² en naovetrint 507 miljoen inwoeners. Es me de EU es ei land besjojt, nömp zie qua groondgebeed de zevende plaots in op de wereldlies en qua bevolkingsaontal de daarde, nao China en India. De hoegste piek vaan de EU is de Mont Blanc in de Alpe (IT, FR), mèt mie es 4,8 km bove de zie. 't Liegste pönt in de EU zien Lammefjorden (DK) en Zuidplaspolder (NL), allebij 7 meter oonder 't zieniveau. 't Landsjap, kilmaat en economie vaan de EU zien hendeg beïnvloojd door häöre kös, dee 65.993 kilometer laank is. De meiste lui woene in 't gedeilte mèt maritiem kilmaat (Wes-Europa, Centraol-Europa), e Mediterraons kilmaat (Zuid-Europa) of e werm continentaal climaat (de Noordelike Balkans, of 't zuie vaan Centraol-Europa). Es de EU weurt mètgetèld es e land is 't ei vaan de meis geurbaniseerde len ter wereld (op e paar klein len wie Singapore nao), mèt zoen 75 % vaan de Europeane woenechteg in de urbane gebeije. Op force vaan oonderzeuk zal in 2020 90% vaan de inwoeners in zeve EU-staote in de stad leve. Steij zien hendeg verspreid euver de EU, al gief 't 'n opvallend urbanisering es me mie nao 't Weste geit. Roontelum de Benelux (dus de Benelux, le Nord, Noordrien-Wesfale en Oos-Ingeland) gief 't de hoegste concentratie. Dit dus inclusief Limbörg.

Lidstaote[bewirk | brón bewèrke]

De EU-codes vaan de lidstaote, altied aofgekort mèt twie (integedeil tot de nationale drei) lètters. Blauw zien de lidstaote, paors zien de len die lidstaote wille weure

Dit zien de 28 lidstaote vaan d'Europese Unie op 't memint:

Oetbreiing[bewirk | brón bewèrke]

1rightarrow.png Betrach Oetbreiing vaan de Europese Unie veur 't hoofartikel euver dit óngerwerp.

't Gief zès lidstaotkandidate, wat meint tot zie de kans höbbe in de touwkoms ouch lid te weure vaan de Unie. Op force vaan 't EU-verdraag kin eder Europees land in aonmerking komme mèt kandidaatsjap. Wat 'n Europees land is, is opgenomme in de door de EU-gehanteerde Lies vaan Europese len. Hei mót wel bij weure gezach tot de zoegenaomde Rössische len tenminste in dees politiek situatie, die al hiers sinds de Kaw Oorlog, noets in aonmerking zölle komme. Wat de Rössische len zien is ummertouw de vraog. Zoe woort in ierste instantie alle len die bij de veurmaoleg Sovjet-Unie zote gezeen es deil vaan dees categorie. Evels gief 't noe al väöl verdrage tösse de Unie en Armenië, Georgië en Azerbeidzjan. Rösland op ziech zal veural in de vörm die 't land noe heet noets kinne, en woersjijnlek noets wille touwtreije bis de Unie. Aander Rössischtaoleg len zien betwis. Wit-Rösland zal, boete zien dictatoriaal staot, neet gauw oonderhandelinge beginne mèt de Unie door de geveulege relatie mèt Rösland. Mèt Oekraïne is gezoch nao kontak mer op 't lètse momint is dit aofgebroke en hiers d'r door de spanninge tösse Europa en Rösland noe zelfs groete opstande in 't land, die nog ummertouw bezeg zien. Vaan e land wie Moldavië dat zien wortele heet in zowel Roemenië (dus EU) en Rösland, is de status oonbetwis. Wijer is de EU-visie vaan wat Europa noe percies is zoewel geografisch es cultureel gezeen de breids gehanteerde visie vaan wat me Europa kin neume.

De 2 kandidate zien:

  • Macedonië (Oonderhandelinge zien bezeg, zoewel mierderheid vaan regiering es mierderheid vaan regiering neump EU-touwtreijing hoegste prioriteit)
  • Albanië (Sinds juni 2014 kandidaat, mer voldeit nog aon weinig criteria. EU-touwtreijing heet evels topprioriteit veur de Albaneze)


De 4 euverlègkende kandidate (Wat meint tot 't twiefel gief vaan of de nationale kant, of de Europese):

  • Iesland (Oonderhandelinge zien halverwege in 2013 stil gelach door de Ieslandse regiering)
  • Montenegro (De euro is al zoonder touwstömming aongenomme, Bölgarije heet de taak gekrege Montenegro in de kommende jaore te leijde nao touwtreijing)
  • Servië (Oonderhandelinge zien sinds 2014 bezeg. Groete obstakels, wie 't oetlevere vaan oorlogsmisdadigers zien in de aofgelaope jaore geslaag, boenao 't land officieel kandidaat woort. Servië heet evels nog 'n lang weeg te goon)
  • Törkije (Oonderhandelinge al bezeg sinds 1987. De relatie tösse de EU en Törkije is ein vaan ups en downs. Rizzeltaot blijf oondudelek.)

Um aongenomme te weure es kandidaat mót me aon alle pönte voldoen vaan de Criteria vaan Kopehage.

't Gief twie len die aon alle veurweerdes voldoen (of zoe good es alle) um lid te kinne weure vaan de Unie, die hei evels (nog) neet op in wille gaon:

  • Zweitserland - Mierderheid laot in eder referendum weite gein lid te wille weure vaan de EU. Toch heet Zweitserland zier sterke bande mèt de EU. De groetste partner vaan de EU boete de VS is Zweitserland. Zweitserse ikkenomie is hendeg aofhenkelek vaan de Unie.
  • Noorwege (Heet veer kier geperbeerd in de Unie te komme. De ierste twie kiere - 1962 en 1967 - had Fraankriek tege Britse touwtreijing gestömp, heidoor mooste aander kandidate - Noorwege, Denemark en Ierland - ouch vaan kandidaatsjap aofzeen. De twie lètste kiere - 1972 en 1994 - had de bevolking, ummertouw mèt 'n nipte minderheid, tege gestömp.)

't Gief 2 len die in de touwkoms kans höbbe op kandidaatsjap:

  • Bosnië en Herzegovina (Officieel Potentieel Kandidaatsjap EU verkrege. Bosnië heet euvereges 'ne groete weeg te goon nao welverendheid, minder corruptie en veilegheid.)
  • Kosovo (Zaw eigelek al in aonmerking kinne komme mèt kandidaatsjap, waor 't neet tot sommege EU-staote 't land neet erkinne. Dit heet te make mèt 't feit tot Kosovo neet weurt erkind door Servië es oonaofhenkelek, mer es 'n opstand vaan 'n mierderheid. Groete minderheije in Spanje - de Catalane en Baske - en Cyprus - de Noord-Cypriote - zörgde d'r veur tot Spanje, Cyprus en - groete vrund vaan Cyprus - Griekeland bang zien veur binnelandse rizzeltaote es ze 't land erkenne. Veur de twie aander len die Kosovo neet erkinne - Slovakije en Roemenië - kump 't door hun ikkenomische bande mèt Servië)

't Gief vief len die oets potentieel kandidaatsjap kinne kriege, evels in hun allewijl situatie nog lang neet kortbij zien:

  • Armenië (Groete mierderheid vaan de bevolking is veur touwtreijing, parlemint heet verklaord tot Armenië "mie Europees es Aziatisch is". 't Heet evels wel perbleme mèt de hendeg depe bande mèt Rösland, dat Armenië neet snel zal "opgeve" aon de Unie. Ouch is 't land erg erm vergeleke mèt de Unie en veural hendeg corrup.)
  • Azerbeidzjan (Parlemint heet dèkser laote weite gere kandidaat te wille weure en de "bande mèt de Europese femilie te versterke", evels wil Azerbeidzjaan zien economie combinere mèt Europa en zien regio: mèt naome Iran en Rösland. Dat kin nog 's veur perbleme zörge veur touwkomsteg kandidaatsjap. Ouch heet Azerbeidzjan te make mèt corruptie en ermooi die hoeger ligk es in de Unie. Daoneve weure väöl minserechte, wie homoseksualiteit, slech behandeld in 't land.)
  • Georgië (Heet miermaols laote weite gere kandidaat te wille weure, 77% vaan de bevolking is 't hei mèt eins. 't Land kamp mèt väöl perbleme meh is wel 't innegste land in de Kaukasus dat dudelek is in oet de Rössische sfeer te wille manoevrere en mie de Europese kant op te wille gaon.)
  • Moldavië (Heet recent nuie verdrage oonderteikend. Wil gere bij de EU mer dat zal door zien status es ermste en corrupste land vaan Europa zal dat nog eve deure.)
  • Oekraïne (Kamp op dit momint mèt 'n börgeroorlog umtot 't weste vaan 't land bij de Europese Unie wil en 't ooste bij Rösland).

't Gief 6 len die in hun allewijl vörm noets lid kinne weure vaan de Europese Unie:

  • Andorra (te klein um lid te mage weure)
  • Liechtenstein (te klein um lid te mage weure)
  • Rösland (noets planne gewees um lid te weure vaan de EU, vaan beij kante)
  • San Marino (te klein um lid te mage weure)
  • Vaticaanstad (te klein um lid te mage weure en dictatuur)
  • Wit-Rösland (dictatuur)

't Gief twie len boe gein serieuze besprekinge mèt zien mer wel in aonmerking komme mèt wat de EU vas heet gestèld es "Europees":

Instellingen[bewirk | brón bewèrke]

1rightarrow.png Betrach Instellinge vaan de Europese Unie veur 't hoofartikel euver dit óngerwerp.

De zeve instellinge vaan de Europese Unie zien:

Agenture[bewirk | brón bewèrke]

't Gief ouch e groet aontal EU-liechaome die dèks zien ingestèld door twiedegraods wètgeving en e speciaal dool veur ouge höbbe. Dees liechaome wuere de Agenture vaan de Europese Unie geneump.

Budget[bewirk | brón bewèrke]

Allewijl gief 't 'n jaorlekse begroeting vaan de EU vaan umtrint 130 miljaard euro, gefinancierd door aofdrechte (betaolinge) oet de 28 staote. 't Gief groetendeils EU-oetgaves oonder 't reikesjap vaan de lidstaote. De ieder geneumde Europees Reikenkamer verloert jaorleks of dees oetgaves op force vaan de reigels, en dus reigelmaoteg, zien gedoon. Véúr 2012 waor dit oordeil nog noets positief gewees, umtot 't te väöl foute goof gedeurende de besteiing door de lidstaote en umtot geconstateerd woort tot de control die 't goof naoder de besteiing oontouwreikend waor. Zoe'e dreikwaart vaan de recette vaan de EU vertoent ziech in aofdrachte door de lidstaote. De res vörmp eige moyem. De eige moyem is inveursrech. Dat gief 't umtot de EU-len taks zètte op neet-Europees produkte (heibij weurt e land wie Zweitserland dus ouch mètgetèld es neet-Europees), mer ouch landbouwtask op beterkoupde landbouwprodukte die vaan boete de EU weure geïmporteerd en e vas percentaasj vaan de aofzèttaks- (of btw-)opbrings vaan de staote. De aofdrachte vaan de lidstaote zien gerelateerd aon de umvaank vaan de nationaal ikkenemie, 't bruto nationaal inkoume (BNI). De BNI-aofdrach vaan edere lidstaot is vaan twie factore aofhenkelek:

  • De begruting vaan de EU maag gein mankasie (naodeileg saldo) höbbe. De BNI-aofdrach is daorum variabel en dèk 't versjil tösse alle oetgaove en de eige moyem vaan de EU.
  • 't Aondeil vaan 't BNI vaan de lidstaote in 't EU-gehiel weurt gehanteerd es verdeilsleutel.

Wat betröf Limbörg is 't aondeil in 't gans EU-BNI vaan 2013 0,43%. Aon de Neerlandse kant 0,45 percent, boedoor dit deil vaan Limbörg dus 0,45 persent vaan 't bereikend versjil betaolt, en aon de Belzje kant 0,4 persent.

De EU goof in 2011 zoe'n 130 miljaar oet. Dat is umtrint ein percent vaan 't bruto binnelands produk vaan de 27 len same. Es vergelieking, 't nationaal budget vaan Fraankriek is umtrint 800 miljard euro. Es tegestèlling vaan de nationaal begrutinge, maag de EU gei begrutingstekort höbbe. Alle oetgaves mótte door de inkoumes weure gedèk.

Umtrint veerteg percent vaan de gans Europees begruting geit nao de agrarische sektor en plattelandsoontwikkeling. Daomèt is 't de groetse oetgavepos oppe begruting.

'n Aander belaangrieke oetgaaf vaan de EU weurt gevörmp door de structuur- en cohesiefoondse. Dees foondse veur däörzaom greui höbbe es dool de oonderling ikkenomische versjille tösse de rezjio's kleiner te make en de ikkenomische struktäör vaan de Unie beter te make. Wat betröf de struktäör speule de aonlègk vaan infrastruktäör, plattelandsoontwikkeling en bevördering vaan de wèrkgelegeheid 'n ról vaan beteikenis. De doemekroed geit veurnaomelek nao de ermste regio's vaan de Unie, evels ouch de rijkere, beveurbeeld veur de herstruktäöriering vaan aw industriegebeijer en oonderwies.


Wiki letter w.svg  Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle


Commons
Op de pazjena European Union van Wikimedia Commons zeen media gerelateerd aan dit óngerwerp te vènje


Lenj in Europa
Albanië | Andorra | Armenië2 | Azerbaidzjan1 | Belsj | Bosnië en Herzegovina | Bulgarieë | Cyprus2 | Daenemarke | Duutsjlandj | Esland | Finland | Frankriek | Griekelandj | Hongarieë | Ierland | Iesland | Italië | Kosovo (betwis) | Kroatië | Letland | Liechtenstein | Litouwe | Luxemburg | Macedonië | Malta | Moldavië | Monaco | Montenegro | Nederlandj | Noorwege | Oekraïne | Oesteriek | Pole | Portugal | Roemenië | Ruslandj1 | San Marino | Servië | Sjlovenië | Sjlowakieë | Sjpanje | Turkije1 | Tsjechië | Vaticaansjtad (Heilige Sjtool) | Vereineg Keuninkriek | Wit-Ruslandj | Zjwaede | Zjwitserland
Aafhenkelike gebejer: Akrotiri en Dhekelia2 | Faeröer | Gibraltar | Guernsey | Jan Mayen | Jersey | Eilandj Man | Sjpitsberge
1. Dit landj lik gedeiltelik in Azië. 2. Dit landj lik geografisch in Azië, meh weurt óm cultureel en historische raejes bie Europa ingedeild.
Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "http://li.wikipedia.org/w/index.php?title=Europese_Unie&oldid=369469"