Byzantinisch Riek

Van Wikipedia
Gank nao: navigatie, zeuke

Dit artikel is gesjreve in 't Mestreechs. 't Weurt gewaardeerd óm in dit artikel 't Mestreechs aan te hauwe of aan te gaeve welk anger dialek gebroek is.


't Byzantinisch Riek in 565

't Byzantinisch Riek, Byzantijns Riek of (Oos-)Romeins Riek waor e riek dat vaan roontelum 330 bis 1453 heet bestande, mèt 'n oonderbreking in pojze tösse 1204 en 1261. 't Vörmde veur zien oonaofhaankelekheid 't ooste vaan 't Romeins Riek en woort later, wie 't oonaofhaankelek woort, 'n orthodox christeleke staot boevaan de hoofstad Constantinopel waor, 't allewijle Istanbul. 't Versjilt euver welke tied me spreek um te zègke welk gebeed ziech betaomde bis 't Riek. 't Goof ziech in eder geval ummertouw roontelum Constantinopel in 't aontrèfgebeed vaan Europa, Afrika en 't Midde-Ooste. Roond 565 waor 't op zien hoegtepönt en besloog 't Törkeij exclusief Koerdistan, Georgië, Wes-Armenië, Cyprus, Malta, de weskös vaan 't Arabisch sjiereilaand, zoegood es gans Syrië, e klein deil vaan Noord-Irak en Wes-Iran, 't Egypte vaan bove de Sahara, de noordkös vaan Libië en Algerieë, zoegood es gaans Tunesië, 'n deil vaan de noordkös vaan Marokko, 't zuie vaan Andalusië, Alpes-Maritimes, Bouches-du-Rhône, Var, 't Italiaons sjiereilaand, Griekeland en zoe good es de res vaan de ganse Balkan (op 't Hongarieë en 't noorde vaan Bölgarije nao). Vaanaof oongeveer 1400 waor 't Riek in zien kleinste vörm en goof 't nog meh e paar Byzantinische enclaves in de regio Istanbul, Oos-Macedonië en Thracië.

Historie[bewirk | brontekst bewerken]

In 667 veur Christus, wiet veur de stiechting vaan 't Romeins Riek en gaans en al vaan 't Byzantinisch Riek, weurt Byzantium opgeriech: 'n stad die later bekind zaw staon es Constantinopel en nog later es Istanbul. Umtot 't ummertouw heller greuiende, ooneuverziechteleke en op Roeme gecentraolisierde riek nimmie langer in zien aw vörm kin regiere weurt in 292 de Tetrarchie gestiech door Diocletianus, dat wil zègke: e riek dat door veer leiers weurt geleid. Eine kraog de mach euver Oos-Europa, eine euver Wes- en Noord-Europa, eine euver 't latere Wes-Romeinse Riek en de lètste euver 't latere Byzantinisch Riek. De ierste twie valle al nao 'n paar decennia. In de vreuge veerde iew merk me tot zelfs 'n samewèrking vaan de lètse twie regio's nimmie te hawwe is, boedoor laankzaom dees twie gedeiltes vaan 't riek ummertouw mie vaan mekaar aofgreujde. Theodosius I bleek de lètse keizer vaan 't Aajd-Romeins Riek te zien. Nao zien gehiemelte in 395 woort 't riek, nao later bleek definitief, in 't Wes-Romeins Riek oonder ziene zoon Honorius en 't Oos-Romeins Riek oonder ziene zoon Arcadius opgedeild. Dees splitsing woort door tiedsgenote euveregens neet zoedaoneg herkènd en staotsrechtelek bleef 't Romeins Riek es einheid veurtbestaon. Dees vaag status vaan de twie rieke (of 't neetmie bestaond Riek) zaw blieve veurtbestaon bis 610. Op dit memint heet 't Riek zoen 34 miljoen inwoeners.

't Perzisch Riek vaan de Sassaniede in 620

Oondertösse goof 't vaanaof 502 'n reeks oorloge in 't Midde-Ooste die de Romeins-Perzische oorloge genömp weure. Dees oorloge woorte dèks oonderbroke mèt vreij. Mèt de opkoms vaan de Sassaniede begoste de oorloge. Op 1 augustus 527 woort Justinianus I keizer vaan 't Byzantijns Riek. Heer stoond bekind es iemes dee mèt eineg succes de kloof tösse 't Wes- en Oos-Romeins Riek perbeerde te plekke, dit lökde evels meh gedeiltelek. Allewel cultureel de einheid nog bestoond, waor die polletiek lesteg te vinde. Daoneve stoond heer ouch bekind es iemes dee hel touwsloog in de oorloge mèt de Perze. Heer begos 532 mèt de bouw vaan de Hagia Sophia. Bis eders verassing waor die al in 537 veerdeg. De keizer sloog neet allein hel touw in 't Midde-Ooste; ouch in Italië kraog heer 't veur mekaar um de Vaandaole en Ostrogote mèt succes 't laand oet te kriege. In 554 heet heer zoegood es gaans Italië in zien hen en steit 't Riek op zien hoegtepönt. Evels verlees heer 't groets gedeilte vaan Italië weer in 568 door de invasie vaan de Longobarde. Dit kump oonder aandere umtot de Romeins-Perzische oorloge nog ummertouw bezeg zien en heer veural hei ziech opriech. In 610 weurt Grieks de officieel taol vaan 't Byzantijns Riek. Heimèt is de splitsing mèt 't Wes-Romeins Riek definitief. Vaanaof noe nump 't Riek ziechzelf ouch nimmie in tekste 't Oos-Romeins Riek meh oetsletend 't Byzantijns Riek. 18 jaor later, in 628, zien de reeks oorloge mèt de Perze aofgelaope. Dit kump evels vaan verassende kant. 't Zien de Arabiere die vaanoet 't zuie de Perze verdrieve, boedoor aofgezwaakte Perze indelek weure tegegehawwe door 't Riek. Evels heet 't meteind d'r 'ne nuie vijand bij; de Arabische dreiging blijk e stök sterker te zien. In 634 vereuvere de Arabiere Egypte en de Levante, neet lang daonao mot 't Riek ouch de res vaan Noord-Afrika inlievere en in 641 betaomp 't veur lang Byzantinisch gebleve Sicilië ouch bis de Arabiere. In 730 begint de ierste periood vaan 't Iconoclasme: 'n groete, dèks agressiefoetende Oosters-Christeleke beweging die aofbeeldende sjilderköns wil verbeije. Op dat memint heet 't Riek 7 miljoen inwoeners. 't Riek geit in ierste instantie mèt in dees gedechde meh umtot ze al gauw merke tot 't Italiaans gedeilte vaan 't Riek 't hei neet mèt ins is, door 't katholicisme, perbeert 't Riek later 'n neutraol hawwing aon te nömme tegeneuver de versjèllende meininge. Dit is evels neet genog en 't allewijl Italië begint in opstand te komme. In de ierste periood vaan 't Iconocalsme, die bis 787 däört verlees 't Riek zoegood es gaans Noord-Italië. Nao 'n rös vaan zoen 26 jaor, verlees 't Riek in de twiede periood (813 - 843) de res vaan 't Italiaons groondgebeed op e paar stökskes vaan de Mezzogiorno nao. Zoewie 't zuie vaan Apulië.

Nao de groete misstappe die 't Riek had gemaak kump in 843 de Macedonische dynastie aon de mach in 't Riek, boedoor 't op militair en territoriaol gebeed herleef. Byzantinische sjrievers behawwe väöl vaan de euvergebleve Aajdgriekse en Roemeinse tekste. De Dynastie zal bis 1025 nog zegeviere. Oondertösse weit 't gevier weer op, meh dit kier in 't noordooste door de Bölgaore. Keizer Basileios II reup d'n oorlog oet en zal nog herhaoldelek vechde tege dit volk. In 1014 kump good nuits oet 't front: Basileios reujt e gaans Bölgaors leger oet bij de Slaag bij Kleidon en krijg de bijnaom Bölgaoredoejer. In 1018 geef 't Bölgaors Riek zich indelek euver en weurt 't geannexeerd door de Byzantijne: de Byzantiniërs komme bis de poorte vaan Wene en make de Donau es noordgrens vaan hu Riek. Oondertösse zien ouch Syrië, Mesopotamië en Palestina hereuverd. In 1025 hiemelt Basileios II es lètsen èrfgenaom vaan de Macedonische dynastie. Heer woort gezeen es de lètse riechteg-succèsvolle keizer. Historici spreke daomèt ouch tot vaanaof dit jaor de laankdäörege oondergaank vaan 't Riek laankzaomerzeker in beweging kump.

De Byzantinishe staotus in 't jaor 1081

In 1054 zien v'r vaan de beginnenterende oondergeng vaan 't Byzantinisch Riek 't ierste, en mesjiens wel groetste, teike: 't Oesters Sjisma. Dit gief de sjeuring binne 't Christendóm tösse de Roems-Kathelieke Kèrk en 't Grieks-Orthodoxie. 't Weurt ouch wel 't Groet Sjisma genump, al weurt dees lètse term ouch veur 't Westers Sjisma gebruik. Allewel de breuk gewoenlek datierd weurt in 't jaor 1054, wie paus Leo IX en patriach Michael Caerularius vaan Constantinopel mekaar wederkiereg excommunicierde, waor 't sjisma tösse oos en wes feitelek 't indrizzeltaot vaan 'n veuraofgaonde iewelange periood vaan vervreemping tösse de twie kèrke. Op dit momint heet 't riek zoen 18 miljoen inwoeners. Allewel de Byzantinisch-Seltsjoekse oorloge al zès jaor bezeg zien in 't ooste vaan 't Riek, sins 1048, kriege de Seltsjoeke pas wèrkelek 't geveul 'n kans te höbbe in Anatolië went de allesvergende Sjisma ingeit. In 1071 weurt Keizer Romanos IV verslage door de Seltsjoeke bij de slaag bij Manzikert, boedoor 't groetse gedeilte vaan Klein-Azië verlore geit. In 'tzelfe jaor weure de lètse Byzantinische bezittinge in Italië door de Normandiërs vereuverd. 't Riek beveend ziech in 'n groete crisis. Zoewie op ikkenomisch en polletiek gebeed es op kultureel.

't Riek besef tot 't ziech moot vernuije en drastisch moot hervörme. De einegste die ziech dao neet aon wèlle touwgeve zien nota-bene de Macedoniërs: de dynastie die aon de mach is. Naodat de Macedonische keizer hiemelt griep 't palies ziene kans en in 1081 nömme de Komnene 't euver oonder Alexios I; 't Byzantinisch Riek raak heidoor betrokke bij de kruistochte. De Komenene lieke 'n gooj keus te zien gewees. Welveert en köns bereike nuie hoegtes. Oonderwijl vestigge de Törke ziech in Zuidoos- en Centraol-Anatolië. In 't Noordooste vaan 't land beuk 't Riek rizzeltaot: 't Byzantinisch leger versleit de Petsjenège in de Slaag bij Levounion in 1091. De Wes-Anatolische stad İznik weurt in 1097 door de Byzantiniërs en Kruusveerders hereuverd op de Törke. Dat is neet 't innegste dat de Törke in korten tied motte inlievere; in 1097 beginne de Byzantiniërs mèt 'n succèsvól reeks hereuveringe vaan de Anatolische kös op de Törke. Oonderwijl motte de Petsjenège ouch mie en mie nao 't noordooste trök. Bistot in 1122 de Byzantiniërs zelfs 't volk verslaon in de Slaag bij Beroia. 't Riek riech ziech ummertouw mie op Centraol-Anatolië in plaots vaan Istanbul. 't Kruusveerdersvorstedóm Antiochië weurt e Byzantinisch pertecteraot. In 1167 wint 't Riek zelfs 'ne besletende slaag tege de Honzjare boedoor Hóngarije 'ne satellietstaot vaan 't Riek weurt. Op dit momint heet 't Riek weer de gaanse wes- en zuidkös vaan Anatolië trök; de res is oonder invlooj vaan de Törke. 't Riek gief noe 'n inwoenersaontal vaan twaalfmiljoen lui. Tiejes de Slaag bij Myriokephalon in 1176 kiert 't Riek evels trök in verval; Manuel I perbeert Konya, de hoofstad vaan de Seltsjoeke, in te nömme. Heer mot ziech evels tröktrèkke naodat zie belegeringstuig is verwoos. Dit is de lètse Byzantinische poeging um Anatolië te hereuvere.

Nao d'n doed vaan Manuel d'n Ierste in 1180 hernömp 't verval vaan 't Riek ziech obbenuits. In 1185 gief 't 'n succèsvól opstand in Bölgareij, wat 't verlees vaan de Balkan meint. D'n iersten doedslaag gief 't evels in 1204: de Kruustochveerders vereuvere Istanbul en 't Byzantinisch Riek mot plaots make veur 't Latien Keizerriek. 't Byzantinisch Riek is verdwene. Veur eve. Naotot de Kruusveerders Istanbul ingenomme höbbe en de keizer Alexius V verdreve is, weurt Boudewijn vaan Vlaondere op 9 mei 1204 bis ierste Latiense keizer vaan Constantinopel oetgerope en op 16 mei in de Hagia Sophia gekruund. Mèt Paus Innocentius III wèrk heer same um 'n ind te make aon 't Groet Sjisma. Väöl kin Boudewijn wie keizer evels neet doon, want al in april vaan 't kommend jaor vilt heer in de hen vaan de Bölgaore. In 1261 hereyvert de keizer vaan İznik, de veurmaoleg èrfgenaom vaan 't Byzantinisch Riek (Michaël VIII), Constantinopel, boemèt 't Latien Keizerriek te ind kump; heimèt weurt 't Byzantinisch Riek veurtgezèt. 't Griek gezach weurt herstèld euver in te doed opgesjreve riek. Oondertösse weure de dynastieke twiste tösse versjillende femilies groeter.

Nao de Byzantinisch-Seltsjoekse oorloge höbbe versjillende Törke ziech in Anatolië gevesteg en zien begos mèt 't opzètte vaan zoegenaomde Beyliks, haaf oonaofhenkeleke staote. Osman I is 'nen edelmaan in 't söltenaot Rûm en is de bezètter vaan 't laand gewore in 't noordweste vaan Anatolië, neet wiet vaan Constantinopel: boe de Byzantiniërs perbere hu Riek wijeropteboije. Door dees plaots kin Osman d'n Ierste hendeg good proffetere vaan 't verzwaak Byzantinisch Riek vaan ind Daartienden iew. Dees vezwaking kump door de naosleep vaan de vereuvering vaan 't Latien Riek. Allewijl heet 't Byzantinisch Riek al hendeg väöl vijande gemaak bij 't Bölgaars en Servisch Riek. Naomaote de mach vaan de Osmane begint touw te nömme make zie ziech hei slöm gebruik vaan. In 1299 beginne de Osmane de ierste dörpkes bij de zuidkös te vereuvere: de Byzantinisch-Osmaanse oorloge zien e feit.

In 1422 heet Murat II, dee 'n ind had gemaak aon dynastieke twiste in 't Osmaans Riek, belègk geslage veur Constantinopel,verwikkeld in de intriges vaan 't Osmaans hof. Heer plöndert de Byzantinisch bezèttinge in de Peloponnesos. De söltan oonderhandel neettemin euver e vreijverdraag en tribuut Johannes VIII Paleologus t'n ind trök te kiere um 'n opstand in Anatolië nier te hawwe. In 1430 weurt Thessaloniki door de Törkse strijdmachde ingenomme en geplönderd. De Osmaanse opkoms weurt ummertouw mie veulbaar en de basileus Johannes VIII Paleologus is vasberaoje um bis 'n akkoor mèt de kèrk vaan 't Weste te komme. D'rhaaf oondernömp heer in 1438 'n reis euver zie nao Italië en bringk mèt ziech theologe en bissjoppe mèt. Zie zien mèt bekans 700 um de reis te höbbe gemaak. De twie kèrke hereinege ziech op 't concilie vaan Ferrara-Florence. In 1439 gief 't vreij tösse de Latiense en orthodoxe kèrke. In 1440 weure de Törke veur Belgrado trökgedreve en de paus oontlient heiaon 'n groete haop. Heer spreek dös veur 'ne nuie kruustoch. Dizze weurt door Wladislaus geleid, keuning vaan Pole en Hóngarije. In 1444 weure de kruusveerder bis de aoftoch gedwonge in de slaag bij Varna, boebij Wladislaus hiemelt.

Sultan Mehmet II beijd aon de belegering op te heffe in ruil veur 'n aontal veurweerde. De keizer vaan 't Byzantinisch Riek is evels te vól ingenomme mèt ier en wil 'n verneijering niet touwstaon. Went dit weurt aofgeweze, plant Mehmet de mäör door brute mach in te nömme, dao heer weit tot de Byzantinische verdeijegers ierder zölle zien oetgepöt es zien tróppe. Op 24 mei 1453 gief 't 'n verduistering vaan de maon, 't Symbool vaan Constantinopel. Heimèt weurt 'n veurspelling vaan de val vaan de stad wèrkelekheid. Veer daog later is de ganse stad in 'n dikke mis gehöld, e finnomeen dat in dit deil vaan Europa bekans noets veurkump in de maond mei. Op de mörrege vaan 29 mei begint de aonval. De ierste golf vaan aonvallers, de Azabs (hölptróppe), zien slech getraind en oetgerös en höbbe slechs bis dool zoe väöl meugelek Byzantijnse verdeijegers te doeje. 'n Twiede aonval, die groetendeils door Anatoliërs weurt gedaon, concentrierd ziech op 'n deil vaan de Blachernaemäör in 't noordwestelek deil vaan de stad, dat al gedeiltelek door 't kanao is besjaojeg. Dit deil vaan de mäör is vaan väöl recentere datum (èlfden iew) en väöl zwaker es de res. 't Is dao boe de Kruusveerders in 1204 door de mäör zien doorgebroke. De Osmaanse aonvellers zien ouch in staot door te breke, meh weure eve gauw trökgeslage door de Byzantinische verdeijegers. De Byzantiniërs slaage d'r ouch tiejenlek in um de daarde aonval door 't elitekorps vaan de Söltan, de Janissare, aof te slaon, meh de Genuese generaol dee de infanterie leijde, Giovanni Giustiniani weurt zwoergewoond tiejens de aonval en zien evacuatie vaan de verdeijegingsmäör zörg veur peniek oonder de range vaan de verdeijegers. Brónnde die vijandeg zien tegeëuver de Genuees zègke evels tot heer slechs leech of gaaroet niet gewoond waor, meh euverweldegd door vrees, de wónd veinsde um 't slaagvèld te verlaote, en zoe de val vaan de stad te bezegele. Dees besjöldeginge vaan lafheid en verraod zien later zoe wiedverspreid euver Europa tot de Rippebliek vaan Genua diplomatieke breve nao de Kanselarije vaan Ingeland, Fraankriek, 't hertogdóm Bourgondië en aander zal motte sjikke um 't te oontkrachde. Sommege historici suggerere tot de Kèrkoportapoort in de Blachermaewiek niet waor aofgeslote en tot de Osmane gauw dees fout oontdekde ('t waor zeker gei kwestie vaan umkouperij of misleijing; de poort waor einvawwegweeg euver de kop gezeen, woersjijnlek umtot puin vaan 'n kanonsaonval de poort aon 't ziech had oonttrokke of geblokkierd. Wie 't ouch is gepasseer, de Osmane störme de stad binne. Constantijn XI, de lètse keizer vaan 't Riek, euverleef de slaag bij Constantinopel neet. Deen daag hiemelt 't Byzantinisch Riek nao 1.100 jaor. Sommege historici nömme dit ouch 't ind vaan de Middeliewe.

Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "http://li.wikipedia.org/w/index.php?title=Byzantinisch_Riek&oldid=351776"