Soemerisch

Van Wikipedia
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.


'n Lies tempelgifte oet de 26en iew veur Christus. De inscriptie gebruuk de monumentaole stijl, 'nen daan al formele en awwerwètse variant vaan 't nagelsjrif, boe de oersprunkeleke beeldteikes nog väöl beter te herkinne zien es in de alledaogse variant.

't Soemerisch (inheimse naome eme-ĝir, eme-gi) is 'n aw taol die gesproke woort door de Soemeriërs, in d'n tied vaan de Soemerische besjaving, in Mesopotamië. De traceerbaar historie vaan 't Soemerisch geit trök tot 3100 v.Chr. Roond 2300 v.Chr. - 't memint tot d'n Akkadische keuning Sargon de Soemerische stadsstaote vereuverde - begós 't Soemerisch es volkstaol te verdwijne te geunste vaan 't Akkadisch, meh de Babyloniërs en Assyriërs (de sprekers vaan 't Akkadisch) bleve 't Soemerisch nog tot oongeveer 't begin vaan de christeleke jaortelling gebruke es klassieke taol, in de religie, in de wetensjap en in al wat es 'verheve' gool, wie dat in de middeliewe en 't humanisme in Europa mèt 't Latien gebäörde.

De mieste Soemerische tekste zien administratief of commercieel vaan aard, meh ouch literair werke wie 't Gilgamesj-epos, de legende vaan Ut Napishtim (analoog aon 't verhaol vaan Nowee!) en de odes vaan Enheduanna (de ajds bekinde literatuur, en ouch de alderierste diechteres vaan wee v'r de naom kinne) zien in dees taol gestèld. 't Soemerisch woort gesjreve in 't nagelsjrif.

Me oondersjeit in 't gemein de volgende tiedvakke:

  • Archaïsch Soemerisch: 3100 - 2600 v.Chr. In dezen tied oontwikkelt ziech 't nagelsjrif vaan e teikesysteem (protosjrif) tot ech sjrif.
  • Klassiek Soemerisch: 2600 - 2300 v.Chr. In dees drei iewe bleujt de Soemerische besjaving en vörmp ziech 'nen dujeleken taolnorm.
  • Nui-Soemerisch: 2300 - 2000 v.Chr. In dezen tied verdwijnt 't Soemerisch laankzaamaon es spreektaol, meh hèlt 't ziech neven 't Akkadisch good es sjrieftaol.
  • Laat-Soermisch: 2000 - 1700 v. Chr.
  • Pos-Soemerisch: 1700 - 100 v.Chr.

Genealogische en morfologische classificatie[bewirk | brón bewèrke]

Euver 't algemein nump me aon tot 't Soemerisch e taolisolaat is: 'n taol woevaan gein verwante taole bekind zien. De taol weurt umringk door 'n aantal Semitische taole: 't Akkadisch, 't Aramees en 't Hebreeuws, en ouch 't Elamitisch, wat zjus wie 't Soemerisch 'n isolaot is, 't Hittitisch, e zösterke vaan de Indo-Europese taole, en 't Perzisch, 'n Indo-Europese taol. Sinds de oontciefering vaan 't Soemerisch höbbe taolkundege geperbeerd 't Soemerisch mèt al dees taole te verbinde. Ouch heet me, gewuunlik op groond vaan de morfologie, verbindinge veurgestèld mèt de Altaïsche taole, de Dravidische taole, de Tibeto-Burmaanse taole, de Oeralische taole en 't Baskisch (en zelfs mèt 't in Zuid-Amerika gesproke Aymara), meh de wetensjappeleke gemeinsjap accepteert zoe'n verbindinge gemeinlik neet. Soemerisch is ouch betrokke in de superfamilie vaan de Nostratische taole (die eve weineg geaccepteerd weurt).

De Soemerische taol is sterk agglutinerend vaan karakter: wiedoet de mieste betrèkkinge weure aongegeve mèt korte affixe, woedoor wäörd dèks laank en gecompliceerd zien. 't Soemerisch is ouch ergatief: 'n handeling weurt vaanoet e passief aspek bekeke.

Grammair en structuur[bewirk | brón bewèrke]

Wie heibove gezag is 't Soemerisch ergatief en agglutinerend. D'n absolutief, de naomval veur 't direk objek en 't subjek in zinne zoonder objek, weurt gekinmèrk door e zoegeneump nulsuffix (niks achter de wortel dus; in de transcriptie weurt dit mèt -0 aongegeve), in d'n ergatief ('t subjek in euvergenkeleke zinne) krijg 't woord 'n -e. In sommege gevalle evels koume ouch nominatief-accusatieftegestèllinge veur. Ander naomvalle zien de genitief, d'n datief, de locatief, de ablatief, de comitatief (same mèt), d'n equatief (wie) en d'n terminatief (tot aon). Sommege grammaire oondersjeie nog mie naomvalle. Ouch kinne substantieve väöl bezitteleke achtervoogsels höbbe.

't Werkwoord is nog complexer, en kint neve de drei persoene en twie getalle ouch twie klasses vaan conjugatie en twie aspecte. De aspecte weure, nao hun naome oet Akkadische liergrammaire, hamtu en maru geneump, de twie conjugatieklasse hinge saome mèt 't ergatief systeem: intransitief en transitief (zuug ouch transitiviteit).

Vaan väöl kinmèrke vaan de Soemerische grammair is de echte aard nog umstrejje. Dit kump door e rillatief gebrek aon gegeves, meh ouch door de (veur westerse en Arabische oonderzeukers) oon-intuïtief aard vaan de taol. Neet ummer zal 'ne soemeroloog kinne zègke wat veur vörm me op 'n bepaolde positie moot gebruke.

Oontciefering[bewirk | brón bewèrke]

't Nagelsjrif woort in de negentienden iew oontcieferd door de Brit Herny Rawlinson, in opdrach vaan 't British Museum; tösse 1861 en 1864 publiceerden 'r vief deile mèt nagelsjrifinscripties en hun transcripties nao Latiens sjrif. In de volgende decennia lierde archeologe wel 't Aajdperzisch en Akkadisch leze, meh euver Soemerisch braok me ziech de kop. In 1874 beweerden archeoloog Joseph Halévy, werkzaam in Paries, zelfs tot 't Soemerisch 'ne geheimtaol of -code veur veuraonstaonde Babyloniërs gewees waor, 'n theorie die twinteg jaor laank väöl aonhengers zouw höbbe. In de jaore tacheteg en negeteg evels woorte in Irak 'n aontal Soemerische stei, woe-oonder Nippur en Tello, bloetgelag, die 't bestoon vaan de Soemerische besjaving beweze. Oet twietaolege Soemerisch-Akkadische kleitablette lierde me de taol bitteke bij bitteke, en tegen 't ind vaan d'n iew waor wel dujelek tot 't Soemerisch 'n echte taol waor. In 1914 publiceerde d'n Duitse wetensjapper Friedrich Delitzsch 'ne boondege grammair en e glossarium, in 1923 versjeen 'ne betere grammair. Euver väöl dinger waore wetensjappers 't oonderein neet eins en väöl kleitablette die oonbekinde wäörd bevatde móste nog decennia op oontciefering wachte. 't Perces vaan oontciefering geit nog tot op d'n daag vaan vaandaog door.

Bibliografie[bewirk | brón bewèrke]

  • Edzard, Dietz Otto. (2003) Sumerian Grammar.
  • Hayes, John L. (2000) A Manual of Sumerian Grammar and Texts.
  • Thomsen, Marie-Louise. (2001). The Sumerian Language: An Introduction to Its History and Grammatical Structure.
  • Volk, Konrad. (1997) A Sumerian Reader.

Extern links[bewirk | brón bewèrke]

Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "https://li.wikipedia.org/w/index.php?title=Soemerisch&oldid=445300"