Urks
Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.
't Urks (otoniem Urkers, ouch daoboete wel gebruuk) is 't Nedersaksisch dialek wat me sprik op 't veurmaoleg eiland Urk (provincie Flevoland). De isolatie vaan Urk en invlood vaan versjèllende kante höbbe vaan 't Urks e gans uniek dialek gemaak, wat door väöl taolwetensjappers bestudeerd is. 't Urks weurt nog altied door zoe good wie edereine gesproke en is daomèt eint vaan de vitaolste dialekte in Nederland.
Karakteristieke
[bewirk | brón bewèrke]Väöl veurbeelde zien aon ander werke oontliend. Zuug veur 'n bronvermelding heioonder.
Klaanklier
[bewirk | brón bewèrke]'t Urks heet 'n groete klaankinventaris, boe-in structureel versjèl weurt gemaakt tösse korte en lang vocaole.
Korte vocaole zien a, e, i, ie, o, ó, ö/ù, oe en uu.
Lang vocaole zien aa, ao, ea, ee, eu, îe, oo, ôe, uì en ûu. De ea weurt oetgesproke es ae, de uì klink es äö.
Diftonge zien, wie in 't Standerdnederlands au/ou, ei/ij en ui.
De väöl versjèllende klaanke weure neet ummer weergegeve op sjrif. 't Versjèl tösse lang en korte vocaole kin beteikenisoondersjeiend wèrke: ik kiek is "iech kiek", ik kîek beteikent "iech keek". 'n Ander veurbeeld: kuken beteikent "kuke", kûuken is "keuke". In de spelling vaan de Stichting Urker Taol weure korte en lang klinkers neet oeterein gehawwe; de circonflex weurt allein gebruuk in taolkundege contex.
Wat de consonante betref vèlt op tot de h consequint oetvèlt. Es ze incidenteel veurkump (soms zelf veur wäörd die ze in 't Nederlands neet höbbe, 'n hypercorrectie), daan kump dat door invlood vaan de standaardtaol. De cluster sk- is in 't Urks, zjus wie in 't Fries, 't Wesfries en ander Noord-Hollandse dialekte, 't Oos-Braobants en versjèllende ander dialekte, bewaord gebleve, en neet in sch- of sj- veranderd: skaol, skilder.
Processe in de klaanklier
[bewirk | brón bewèrke]'t Urks is nog mie door 't Hollands beïnvleujd es 't Sallands en 't Wes- en Oos-Veluws. Dees Hollandse expansie kump hiel dudelek tot uting in de Urkse klaanke.
Naotot de oorsproonkeleke oe in wäörd wie hoes in 'n uu veranderde, deende ziech 'n volgende verandering aon: de ii veranderde in ij en de uu in ui. Die klaanke zien gedeiltelek in 't Urks terechgekoume. De Hollandse ij kin in 't Urks op veer menere trökkoume: es de oorsprunkeleke ie (iesen "hiese"), es i (lik "liek"), es ee (kregen "kriege") of es ij (ij "heer"). De Hollandse ui kin op dezelfde meneer mèt uu correspondere (duvel), mèt uì (fluìt "fluit"), mèt ù/ö (ij flùt "heer flöt"), mèt eu (beugen "buge") en mèt ui (lui). Veural de ee en eu, die gezeen weure es tössefases tösse ie-ij resp. uu-ui, zien opvallend. Me meint, tot die zien euvergenómme oet 't zeventiende-iews Amsterdams, wat toen waorsjijnlik zjus ouch de klaanke ij en ui oet de zuideleker dialekte aon 't euvernumme waor.
De clusters old en olt zien, ouch oonder westeleken invlood, in ou(t) veranderd. Vaandao tot me hei oud "aajd" en goud kint. Dit is ouch in 't Wes-Veluws zoe; wijer nao 't ooste weurt 't evels old en gold.
'n Typisch Hollandse verandering is ouch 't samevalle vaan de vreuger oondersjeie combinaties eer en aar. Dit proces is in 't Urks zelfs rigoureuzer en consequinter touwgepas es in 't Hollands. Neet allein kint me hei paard "peerd" en waard "weerd", meh ouch laren "liere", aar "ier" en griffermaard "gereformeerd".
De Oergermaanse lang ô heet in 't Urks, wie in alle oosteleke dialekte (Limbörgs, Oos-Braobants en Nedersaksisch), in väöl wäörd umlaut gekrege. Daodoor zeet me hei gruun, neet groen, veur "greun". Gruun is ouch de gebrukeleke vörm op 't vasteland. Wäörd mèt 'n zaachlang oo oondergoond dèks spontaon palatalisatie: eulie 'olie', evleugen 'gevloge'.
Versjèl tösse aajd- en nuilang aa weurt neet mie gemaak. In plaots daovaan stoon aa en ao in complementair distributie: veur 'nen dentaole klaank is 't ummer ao, veur 'ne labiaol of gutturaol ummer aa. Veur 'n -n vint me de realisatie oo: stoon, troon, Italioons. Aa kin ouch veurkoume es verlenging vaan 'n oersprunkeleke korte a (aand 'hand'). 'n Complementair distributie tösse aa en ao huurt me ouch op 't vasteland, in 't Wes-Veluws.
De h-deletie (zuug heibove) is dinkelek in de achtiende iew vaanoet Kampen en Zwolle koume euverwejje. In die stei begos de bovelaog in deen tied 't eige dialek te vervange door 'n Fraansechtige taol. De h-deletie voont me erg sjiek klinke.
Grammair
[bewirk | brón bewèrke]Substantieve
[bewirk | brón bewèrke]'t Urks heet twie woordgeslachte, geslachtelek en oonzijeg. Dao is gei versjèl in miervoud tösse de twie geslachte. Miervoude weure bij benaodering wie in 't Nederlands gemaak. Miervoud op -s kump dèkker veur es in 't Nederlands (ketting - kettings, maot "vrund" - maos). Bij wäörd op -d verdwijnt de d en is de miervoudsoetgaank -n (brood - broon, gebod - geboon). E paar wäörd höbbe dóbbel miervoud (draod - droons, koe - koenen).
Verkleinwäörd weure gevörmp mèt achtervoogsels -(e)tjen, -jen, -ien of -pien. Dees achtervoogsels herinnere aon die op 't vasteland, beveurbeeld in 't Sallands, Veluws en Stellingwerfs. In 't Urks gief 't ouch umlaut in verkleinwäörd (bak - bekkien, kop - köppien), al gebäört dat zeker neet consequint. Urk is mèt Vollenhove ein vaan de noordelekste plaotse boe dit veurkump. Ouch vocaolverkorting kump bij verkleinwäörd veur (eus "hoes" - ussien).
Veurnaomwäörd
[bewirk | brón bewèrke]De persoenlike veurnaomwäörd herinnere sterker aon 't Wes-Veluws en 't aajd-Hollands es aon beveurbeeld 't Sallands of Stellingwerfs. De wäörd jie en julie mèt j- valle in dat kader op.
Wèrkwäörd
[bewirk | brón bewèrke]Urkse wèrkwäörd höbbe 'n einheidsmiervoud op -en: wij, julie, zulie wareken. Ouch jie heet deen oetgaank. Dit einheidsmiervoud is e belangriek versjèl mèt 't normaol Nedersaksisch miervoud op -t. Boete 't Urks en 't Wes-Veluws kump dit ouch roond Kampen veur. In de daarde persoen inkelvoud kump, boete d'n oetgaank -t, in sterke wèrkwäörd ouch klinkerverkorting veur: laoten - ij lot. Voltoejde deilwäörd weure gevörmp mèt de prefix e-: wareken - ewarrekt.
Vocabulair
[bewirk | brón bewèrke]In 't Urks kump 'n aontal typische wäörd veur. Meistal zien dat wäörd die ouch in de ander dialekte roond de aw Zuiderzie veurkoume. Veurbilde zien wäörd veur familiebetrèkkinge wie mimme, taot, bessien en beabe veur mojer, vaajer, ama en ampa. De ierste twie raoke lankzaamaon wel in oonbruuk. Toch blijf de woordesjat vaan 't Urks euver 't algemein redelek intak, zeker in verglieking mèt ander dialekte, boe 't vocabulair 't mieste vaan alles nao 't Nederlands touw verandert.
Oonderzeuk
[bewirk | brón bewèrke]Door 't bezoonder karakter vaan 't Urker dialek is 't dèks oonderwerp vaan wetensjappeleke studie gewees. D'n ierste dee ziech demèt bezeghoolt waor d'n dokter en amateur-dialectoloog Johan Winkler, dee in 1874 zie Dialecticon publiceerde. Hei-in stoont 't verhaol vaan de Verlore Zoon (Lucas 15:11-32) in twiehoonderd Nederduitse en Friese dialekte, boe-oonder 't Urks. Bekaans tegeliek, in 1875, publiceerde hölpoonderwiezer K. Koffeman ouch 'n monografie euver 't dialek. Oet dees publicaties kin me opmake tot 't dialek de aofgeloupe 150 jaor nog is veraanderd.
Winkler waor veural verpópzak euver de heibove besjreve klaanke ee en eu. Volges haöm waore die oeraajd en stamde ze nog oet de aajd-Germaonsen tied. De bewoeners vaan 't eiland in 't Flevo (de later Zuiderzie) hadde die klaanke volges häöm al gekind en oetindelek waore ze in de dialekte vaan Urk en Schokland ('t Schokkers) terechgekómme. Dees romantische, typisch negentiende-iewse theorie woort door väöl professioneel taolgelierde aongenómme, oonder aandere door de Nimweegse professor Jac. van Ginneken, dee dat aajd dialek Flevisch neumde.
Later inziechte maakde dudelek tot dialekte in de loup vaan de iewe väöl mie verandere en zeker neet sinds d'n oertied oonveranderd dezelfde klaanke hadde. In 1927 oontwikkelde G.G. Kloeke 'n väöl moderner theorie: de Urkse klaanke zouwe in de Gouwe Iew oet 't gewes Holland, en in 't bezunder oet Amsterdam, zien euvergenómme. Dat nump me noe nog aon. Later oonderzeukers meinde evels wel tot Kloeke te sterk op die Hollandse expansie geduid had. Zie werk leek te suggerere tot 't Urkers nao de zeventienden iew ouch neet mie veranderd waor. Daorum heet me nao d'n Twiede Wereldoorlog ouch geweze op d'n invlood vaan 't ooste, beveurbeeld de stadsdialekte vaan Kampen en Zwolle.
De discussie tösse Van Ginneken en Kloeke en hun aonhengers woort geveurd tege d'n achtergroond vaan 'n oetgebreid antropologisch oonderzeuk op 't eiland. In 1942 versjeen oonder redactie vaan P.J. Meertens 'n monografie, Het eiland Urk. Jo Daan sjreef daoveur 't taolketern, boe-in ze hiel deep op de klaanklier en de grammair ingóng en ouch 'n woordelies bijveugde.
Later oonderzeuk nao 't dialek is gedoon door Tromp de Vries, dee oonderwiezer waor, en door Harrie Scholtmeijer. Ouch Klaas Romkes, de stiechter vaan d'n Dialekkrink, heel ziech mèt oonderzeuk bezeg. Oetgebreide monografieë zien nao d'n oorlog neet mie versjene; 'nen echten dictionair gief 't anno 2025 (nog) neet.
Plaots in de 'Nederlandse' dialekte
[bewirk | brón bewèrke]In 't leech vaan dezen invlood vaan alle kante is ouch dèks de discussie geveurd bij welke gróp 't Urks mós weure ingedeild. De allewijl gebrukelekste visie is tot 't Urks e Nedersaksisch dialek mèt väöl Hollandsen invlood is, meh de umgekierde visie kump ouch veur: 't Urks weurt daan gezeen es e Hollands (of get ruimer: Nederfrankisch) dialek op e Nedersaksisch substraot. Dit hingk natuurlek veur e groet deil devaan aof welke kinmerke me belangrieker vint. Op groond vaan recint oonderzeuk nao de aofstande in klaank tösse dialekte[1] heet me gesuggereerd 't Urks in te deile in 'n eige dialekgróp 't "Urks", die noch Nederfrankisch, noch Nedersaksisch zouw zien. Dit zouw kinne beteikene tot 't Urks es apaarte taol zouw mote gezeen, aongezeen 't Nedersaksisch en 't Nederlands dèks es twie versjèllende taole gelle. De indeiling vaan 't Urks neet bij 'n westeleke, en ouch neet bij 'n oosteleke gróp deit dinke aon 't werk Geschichte der niederländischen Sprache vaan Lammerd Allard te Winkel: dee spraok vaan Süderseeisch, en deilde daobij 't Urks en 't Wes-Veluws in.
Dialekgebruuk
[bewirk | brón bewèrke]Urk is 'n geslote gemeinsjap (sociologisch gezeen nog ummer 'n eiland) mèt mer e klein bitteke immigratie. Daobij gief d'n Urker euver 't algemein hiel väöl um zie dialek. Dit zörg deveur tot nog 97% vaan de Urker bevolking 't Urks sprik, awwere eveväöl es jóngere. Ouch gebruuk me 't in alle informeel situaties: toes, op 't werk, op straot en bij 't recreëre. Soms weurt 't zelf tege vreemde gebruuk. Ouch Urkse gemeinsjappe boete 't dörp, beveurbeeld in Emmeloord (gemeinte Noordoospolder) blieve 't Urkers gebruke. Allein in formeel situaties (op sjaol, in de kèrk) heers 't Nederlands. 'n Aontal Urkers kinne hun dialek ouch sjrieve; dit doen veural jóngere in chatboxe.
Wie alle streektaole en dialekte blijf ouch 't Urks neet vrij vaan invlood oet de standaardtaol. Neve gevalle vaan vernederlandsing is in 't Urks evels ouch nog spraoke vaan dialekvörming: veranderinge oonaofhenkelek vaan 't Standerdnederlands, en dèks devaanaof. Zoe sjijnt oonder jóngere ummer dèkker ik kuun veur ik kan gezag te weure, en is 't woord kukebessien, vreuger e sjelwoord veur "aajd wief", recintelek in gebruuk gekómme veur "euvergrameer".
Cultivatie en tekscorpus
[bewirk | brón bewèrke]Oet de middeliewe höbbe v'r gein Urkse of Urks-beïnvleujde tekste euver. Ouch in de zeventienden iew woort 't dialek neet opgesjreve. Sjout en sjepene waore dèks analfabeet en lete 't sjrieve euver aon d'n dominee, dee oet Holland kaom. Wel heet d'n Amsterdamse geograaf Olfert Dapper in dezen tied 't woord oeierich opgeteikend. Dit woord, oonbekind in 't modern Urkers of n'importe welke aander taol, beteikent 'hel/vas vaan groond'.[2]
In de achtiende iew kóste de magistraote zelf sjrieve. In hun breve vint me dèks al Urker invlood, wie 't eweglaote vaan de h.[2] Tot echte tekste zouw me evels mote wachte tot de late negentienden iew, wie Winkler en Koffeman hun oonderzeuk nao 't dialek publiceerde.
Op 'n echte sjriftratie waor 't wachte tot de twintegste iew. De volksdiechteres Mariap van Urk sjreef veur de plaotseleke gezèt noe en daan e gediechke in 't Urks, miestal evels in 't Nederlands. Recinter sjrievers zien Tromp de Vries en Klaas Jan Romkes, welke lèste in 1995 d'n Dialekkrink op Urk opriechde, later umgevörmp tot de Stichting Urker Taol. Deze krink heet versjèllende boondele mèt verhaole en gediechter oetgegeve en ouch mètgewèrk aon bundelinge vaan verhaole in mierder Nedersaksische dialekte. Ouch zien e paar biebeltekste in Urkse vertaoling versjene. 't Gebruuk daovaan in de kèrk ligk in dit orthodox-christelek dörp evels geveuleg. In 2023 versjeen ouch 't stripverhaol in 't Urkers, geneump Japien de Joode. Dit waor 'n vertaoling vaan e gelieknaomeg Nederlandstaoleg verhaol.
't Urkers weurt vrij väöl online gebruuk. Wie in mie dialekte zien spellingskwesties hei aon de orde vaan d'n daag. In gedrökde publicaties weurt gemeinelek de spelling vaan de Stichting Urker Taol gebruuk. Dit gebäört ouch wienie de gemeinte incidenteel 't dialek ins gebruuk.
Extern links
[bewirk | brón bewèrke]Bronne
[bewirk | brón bewèrke]Veur dit artikel is gebruuk gemaak vaan 't hoofstuk "Urks" oet Taal in stad en land: Utrechts, Veluws en Flevolands vaan Harrie Scholtmeijer (Sdu Uitgevers, D'n Haag, 2002) en vaan de website vaan de Dialekkring op Urk (zuug heibove). Dao zien ouch inkel veurbeelde oet dit artikel aon oontliend.
Rifferenties
[bewirk | brón bewèrke]- ↑ 'Measuring dialect pronunciation differences using Levenshtein distance' (hoofstök 9) door Heeringa, Wilbert Jan ()
- 1 2 Stichting Urker Uitgaven - Het oudste Urker woord?