Stoeattoean

Van Wikipedia
Naar navigatie springen Naar zoeken springen


Qsicon Under Construction.png
Aan dit artikel weurt de kómmenden tied nog gewirk.
Tot daen tied kan d'n inhaud van 't artikel veurnaam informatie misse of nog neet good in zie verbandj ligke.


Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.


De stoeattoean in 't Mofers waord "ka\n", e zelfstenjig naamwaord es in "waterkan".

De stoeattoean (döks aangegaove mit "\", 'n accent grave of ouch accent 1) is eine vanne twieë kóntrasterendje toeanen in 't Limbörgs, naeve de sleiptoean enne neet-kóntrasterendje neutralen toean[1]. De stoeattoean kump allein veur op beklemtoeandje littergrepe.[2]

Op gróndj vannen oearsprónk vanne stoeattoean, dae hie-ónger wiejer wuuertj oetgelag, kómme stoeattoeanen allein veur in littergrepe mit lang klinkers, diftongen of kórte klinkers die waere gevolg door tautosyllabische sonorante, det wil zègke wäörd die ènjigen op 'nen inkele, zingbare klank (wie [m], [n], [ŋ] ng, /r/ r, [l], [ɲ] nj of [ʎ] lj) of 'n kómbinaasje mit ieës 'ne sonorant en vervölges 'nen angere mitklinker, wie mp, ns, ldj en zo wiejer. De euverige littergreepvörm, dus kórte klinkers zónger tautosyllabische sonorante (littergrepe die ènjigen op 'nen inkele neet-sonorant of mieëder neet-sonorante, wie in kat, lup of ech), kriegen autematis 'ne neutralen toean.[3]

Oearsprónk[bewirk | brón bewèrke]

Bieje wersjienlikste theorie euver 't óntstaon vanne toeanen op 't Limbörgs geit 't óm 'n kómbinaasje van verlinging van kórte klinkers, versjillige klinkerhuuegdjes en apokope ('t ewegvalle van klenk, veurnamelik, meh neet oetsloetendj, ónbeklemtoeandje (ènj)klinkers).[3] Hiebie zeen de toeanen in drie versjillige fase óntstange: 1. neet-hoeag lang klinkers (wie "ao", "ee" en "oo") en neet-hoeag-sloetendje diftonge (de óneigelike diftonge wie "ieë" en "oea") kriege stoeattoean; 2. hoeag lang klinkers (wie lang "ie" en "oe") en hoeag-sloetendje diftonge (wie "ei" en "ou"), verlingdje klinkers oet VC-clusters (kórte klinker gevolg door 'ne korte mitklinker) en kórte klinkers mit tautosyllabische sonorante (wobie 'ne sonorant drek oppe klinker volg en bie dezelvendje littergreep huuertj, wie in 't waord "handj") kriege sleiptoean; 3. apokope van en sómmige mitklinkers, es ouch synkope (sameval van littergrepe) binnen e waord verangertj wäörd mit 'nen euvergeórve sleiptoean in wäörd mit stoeattoean.[3]

Paradigmawusselinge[bewirk | brón bewèrke]

Regionaal variaasje[bewirk | brón bewèrke]

't Exak verloup vanne stoeattoean versjiltj van plaats toet plaats. Euver 't algemeint geldj det de stoeattoean ieës stieg en vervölges sjerp daaltj:

  • Op 't Hessels stieg d'n toean ieës stendig wonao d'r hieël sjerp daaltj;
  • Op 't Loeëners (Borgloon) stieg d'n toean stendig en lankzem toet 'n middehuuegdje wonao d'r sjerp daaltj;
  • Op 't Mofers stieg d'n toean stendig wonao d'r 'n sjerpe daling inzètj die vervölges zich oetvlak;
  • Op 't Remunjs begintj t'r mit 'nen hoeage piek dae daonao stendig daaltj mit 'n oetvlakking op 't lits.
  • Op 't Vinloos gebeurtj bao 'tzelvendje es op 't Remunjs, meh de daling is get traoger en vlakker.

De veurbiljer hiebaove gelje veur 'n posiesje anen ènj vanne zats; inne midde vanne zats gelje anger regele:

  • Op 't Hessels krieg d'n toean ieës 'n betrèkkelik sjerpe stieging nao 'nen hoeage piek, wonao d'r sjerp daaltj en zich vervölges oetvlak nao 'ne bao-stabielen toean (meh meistes toch nag lichtelik dalendj);
  • Op 't Loeëners gebeurtj naogenóg 'tzelvendje es op 't Hessels;
  • Op 't Mofers gebeurtj bao 'tzelvendje es op 't Hessels, meh de daling zètj zich op 't lits get dudelik door;
  • Op 't Remunjs krieg t'r ieës 'nen hoeage piek dae den hieël sjerp daaltj en zich vervölges oetvlak nao 'ne bao-stabiele, koem-dalendjen toean;
  • Op 't Vinloos gebeurtj naogenóg 'tzelvendje es op 't Remunjs.

Veur 't Brachs (Maasbrach) en 't Zitterds geldj in groeate liene 'tzelvendje es veur 't Remunjs.[4][5]

In wèsteliker Limbörgse dialekte, wie 't Tungers en 't Mestreechs maak wiejer d'n doer van de toeane väöl oet waat betruf 't kóntras tösse sleip- en stoeattoean. Dit liek absoluut neet te gelje veur Oeas-Limbörgse dialekte, al zeen de sleiptoeane väöl ummer (get) langer kwa doer es de stoeattoeane.[6]

In 't Mestreechs geldj wiejer det diftonge bie 'ne stoeattoean waal dudelik diftonge zeen, wie bij [bɛi̯] bei "insek", lui [lœy̯] löu "miense" en [dɔu̯f] dowf "vogel" mit stoeattoean taengeneuver bij /bɛ:/ bèè "inne buurt van", lui /lœ:/ lèù "wirksjoew" en douf /dɔ:f/ dòòf "neet-huuerendj" mit 'ne sleiptoean.[7]

Brónne[bewirk | brón bewèrke]

  • Gussenhoven, Carlos. "A vowel height split explained: Compensatory listening and speaker control." Laboratory phonology 9 (2007): 145-172.
  • Gussenhoven, Carlos en Jörg Peters. "De tonen van het Limburgs." Nederlandse taalkunde 13 (2008): 87-114.
  • Kortlandt, Frederik. "The origin of the Franconian tone accents." Amsterdamer Beiträge zur älteren Germanistik 63.1 (2007): 1-3.
  • Notten, Jan GM. "De chinezen van Nederland." (1988).
  • Pützer, Manfred. "Die Wortakzente von Beuren. Ein Beitrag zu wortprosodischen Strukturen in einer moselfränkischen Mundart." Phonus 1 (1995): 65-105.
  • Verheijden, A.M.H.H. Relationen mellan vokallängd i älvdalska och ordaccent i limburgiska. Universiteit van Amsterdam. 2015.

Rifferensies[bewirk | brón bewèrke]

  1. Pützer (1995): 85-88.
  2. Notten (1988): 20.
  3. 3,0 3,1 3,2 Kortlandt (2007).
  4. Gussenhoven & Peters (2008): 14-15.
  5. Verheijden (2015): 12-13. (veur 't Mofers.)
  6. Gussenhoven & Peters (2008): 14-15. (veur 't Hessels, Loeëners, Remunjs en Vinloos.)
  7. Gussenhoven (2007): 8.
Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "https://li.wikipedia.org/w/index.php?title=Stoeattoean&oldid=405676"