Léonees
Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.
| Leonees | ||
|---|---|---|
| Inheimse name: | Llïonés / Llingua Llïonesa | |
| Gekald in: | Spaanje (León, Zamora en Salamanca); Portugal (Bragança) | |
| Classificatie: | Indo-Europees Italisch Roemaans Iberoromaans Leoneese gróp Leonees | |
| Aantal sjpraekers: | oongeveer 55.000 actief | |
| Cónservatiegraod: | ernstig bedreig (UNESCO) | |
| Officieel taal: | Erkind es minderheidstaol in Castilië en León | |
| ISO-639-code: | roa, roa, roa | |
Leonees of Leonese taol (Llingua Llïonesa, Llïonés) is 'n Roemaanse taol oet de Iberoromaanse gróp, die deil oetmaak vaan de zoegenaamde Leoneese taolgróp (Bestoond oet 't Leonees, 't Mirandees en 't Asturiaans).[1] De taol weurt gekald in de provincies León, Zamora en Salamanca (Spanje) en in 't Portugeese distrik Bragança, veural in de regio Miranda do Douro wo d'n dialekbekinde variant Mirandese weurt gebruuk. Huuj de daag gief 't nao sjatting zo'n 55.000 minsje die de taol actief beheersje.
Historie en verspreiding
[bewirk | brón bewèrke]De taol is in de middeliewe oontstande oet 't Latien in 't keuninkriek León. In deen tied waor 't de veurnaomste taol in 't noordweste vaan 't Iberisch sjiereiland, mer mèt d'n tied is 't sterk oonder invlood gekoume vaan 't Castiliaans (Spaans). Oondanks dat beeel 't Leonees zien eige karakter, wat veural nog ziechbaar is in de dörper op 't platteland.
Wèttelike status
[bewirk | brón bewèrke]In tegestèlling tot vreuger heet 't Leonees huuj 'ne duideleke wettelike status:
- Castilië en León: Artikel 5.2 vaan 't Autonomiestatuut bepaolt tot 't Leonees deil oetmaak vaan 't cultureel erfgood en daorum speciaal besjerming en bevordering verdeent.[2]
- Spanje: De Spaonse staot erkint 't Leonees officieel es minderheidstaol binne 't kader vaan 't Europees Haandvest veur regionaal taole.
- Portugal: Sinds 1999 is de Mirandese variant officieel de twiede taol vaan Portugal in de regio Miranda do Douro.
Oondanks dees erkenning steit de taol volgens de UNESCO te book es ernstig bedreig (seriously endangered).[3]
Wetensjappelek onderzeuk
[bewirk | brón bewèrke]Al hiel vreug woort de eigestendegheid vaan 't Leonees wetensjappelek vasgelag:
Taolkundege vergelieking
[bewirk | brón bewèrke]In de oontwikkeling oet 't Latien vertuint 't Leonees archaïsche vörm die aofwieke vaan 't Spaans:
| Latien | Leonees | Spaans | Portugees | Italiaans | Limbörgs (Mestreechs) |
|---|---|---|---|---|---|
| fumus | fumu | humo | fumo | fumo | rouk |
| claudere | claudere | cerrar | fechar | chiudere | slete |
| filius | fiyu | hijo | filho | figlio | zoon |
| oculus | güeyu | ojo | olho | occhio | oug |
| vetulus | viayu | viejo | velho | vecchio | aajd |
Referenties
[bewirk | brón bewèrke]- ↑ Ramón Menéndez Pidal definieerde in 1906 de Leoneese gróp es 'n taolkundege einheid (El dialecto leonés), 'n traditie die later woort voortgezet door onderzeukers wie Diego Catalán.
- ↑ Autonomiestatuut vaan Castilië en León, Artikel 5.2: "El leonés será objeto de protección específica [...] por su particular valor dentro del patrimonio lingüístico de la Comunidad".
- ↑ UNESCO Interactive Atlas of the World's Languages in Danger categoriseert 't Leonees es ernstig bedreig.
- ↑ Gessner (1867) en Staaff (1907) waore pioniers in d'n analyse vaan 't Alt-Leonees en de taol vaan aw oorkondes.
- ↑ Fritz Krüger (1923) dokuminterde de volkstaole in 't weste vaan de regio, wat essentieel waor veur 't behaajd vaan de dialek-kennis.