Kaboel

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Heëlesj. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Kaboel (Pasjtoe en Dari: kābol, کابل) is de hoofsjtad van Afghanistan. In 2025 houw de sjtad óngeveer 4,9 mieljoeën iwuënesj. Kaboel is 'n etnisch diverse sjtad. Bauw de helf van de bevolking is Tadzjiek, 25% is Hazara en 25% is Pasjtoen. Dreikwart van de bevolking hingk d'r soennitische islam aan en get minder es 25% 't sjiisme (mit name Hazara). Dari, e dialek van 't Perzisch, weëd uuever 't algemeen 't döks gesjproake, allewaal de mieëtste luuj och Pasjtoe versjtunt. Vöäl luuj zint mieëtalig. Kaboel ligk tsemlig hoeëg (1.791 meter boave zieë), aa g'ne voot van 't Hindoekoesjgebirgde. 't Is de groeëtste sjtad van Afghanistan en van aodsher e wichtig cultureel centrum. Durch urbanisatie gruit ze hieël hel.

Meugelig is Kaboel mieë es 3.500 joare aod. In d'r 7e ieëw woeëd 't durch 't Arabische kalifaat van de Rashidun veroverd. Durch Babur (1504-1526) woeëd Kaboel tot hoofdstad van het Mogolriek gemaak. Nader Sjah, d'r sjah van Iran, veroverde de sjtad in 1738. In 1773 woeëd Kaboel de hoofsjtad van de Hotakiden, 'n dynastie die in d'r 18e ieëw regeerde uuever groeëte dele van Afghanistan en Perzië. Ieëwe loog de sjtad aa g'n strategische Zieroute en woar ze 't knooppunt tusje versjillende anger handelsroutes i Centraal- en Zuud-Azië.

Kaboel is seër 't ing va d'r 18e ieëw hoofsjtad van 't lank. In d'r 19e ieëw bezatde de Britte de sjtad en dele van Afghanistan, meh 't is Groeët-Brittannië noeëts geluk 't lank ech te kolonisere. In 1978 vóng de Saurrevolutie plaatsj, 'ne gewelddadige putsch woebei de marxistisch-leninistische Democratische Volkspartei van Afghanistan (DVPA) de mach greep en prizzedent Mohammed Daoed Khan same mit zien familie vermoordde i g'ne Arg, 't prizzedentieel palies. De revolutie betekende 't einde van 'n periode va relatief sjtabiliteet en 't begin van 'n rits aan conflikte en terroristisch geweld. In 1979 vóng d'r ival va de Sovjet-Unie plaatsj, die oane succes teëge de moedjahedien (islamitische militante) voch. De Sovjet-troepe trókke zich noa groeëte verleze in 1988 weer trük. I de joare '90 raakde 't lank versjtrik in 'ne börgerkreeg. In 1996 veroverde de islamitische terreurorganisatie Taliban de sjtad. Noa de aasjleëg van 11 september 2001 óp de Twin Towers in New York koom de sjtad i heng van 'n Amerikaanse coalitie. Kaboel bleef doelwit va terroristische aasjleëg. In d'r zomer va 2021 kós d'r Taliban groeëte dele van Afghanistan verovere noadat NAVO-troepe ónger leiding van de VS zich oet 't lank begóste truuk te trekke. Kaboel veel óp d'r 15e augus 2021.

Galerie

De blauw moskee
Bargh-e-Babur, e historisch park oet d'r Mogholtied
't Prizzedentieel palies vuur d'r val va Kaboel in 2021
'ne maat i Kaboel

Extern linke

World Population Review ((en))