Stadsfries

Van Wikipedia
Gank nao: navigatie, zeuke

Dit artikel is gesjreve in 't Mestreechs. 't Weurt gewaardeerd óm in dit artikel 't Mestreechs aan te hauwe of aan te gaeve welk anger dialek gebroek is.


Woe 't Stadsfries gesproke weurt. Midslands neet mèt ingeteikend

Stadsfries (inheims Stads of Stadsfrys, Fries Stedsk) is de op 't Hollands en Fries gebaseerde creooltaol gesproke in de stei en groete plaotse vaan de Nederlandse provincie Friesland. Groof eweg kin me zègke tot 't Stadsfries e Hollands vocabulair en Friese taolprincipes heet. Daodoor is de naom Stadsfries bedreeglik en trompeus. Meistes weurt 't tot 't Nederlands gerekend, hiel aof en touw beneump me 't es apaarte taol.

Verspreiing[bewirk | brontekst bewerken]

Stadsfries weurt gesproke in Leeuwarden, Sneek, Bolsward, Stavoren (gemeinte Nijefurd), Harlingen, Franeker (gemeinte Franekeradeel), Dokkum (gemeinte Dongeradeel) en Midsland (gemeinte Terschelling). Ouch 't dialek vaan Ameland moot op taolkundege grun tot 't Stadsfries gerekend weure. Wijers is 't Bildts ouch sterk aon 't Stadsfries verwant.

Oontstoon[bewirk | brontekst bewerken]

Aon 't ind vaan de vieftiende iew verloor Friesland zien besteurleke zelfstendegheid aon Sakse. Daodoor woorte in de stei neet-Friese bestuurders ingestèld. Tegliek eupende de bezètting vaan Friesland 't gewes veur handelere oet de res vaan de Nederlen, beveurbeeld oet Holland. Dit alles brach de Frieze tot de noedzaak ouch Nederduits te goon liere. Oetindelek woort de taol vaan de Hollandse handelere, neet vaan de oosteleke euverhiersers, d'n dominante factor: dees taol woort euvergenómme door de bovelaag vaan de steideleke bevolking. De Friese taolachtergroond woort evels neet zoemer verdroonge: in de ierste plaots perbeerde me ziech verstoonbaar te make veur de vreemde. Toch gónge ze de taol ouch in hun dageleks leve spreke en aon hun kinder doorgeve. Nao verloup vaan tied kaom dit Fries es bezoonke cultuurgood bij de lieger bevolkingsklasse terech. Boete de stei evels bleef me Fries spreke.

Vergliek 't Stadsfries mèt 't Heerles Nederlands.

Klaanke[bewirk | brontekst bewerken]

't Stadsfries mis de breking vaan 't modern Fries (ie, ue, uo), ouch al umtot 't Fries in d'n tied vaan 't oontstoon die diftonge nog neet had. D'n Aajdgermaanse begincluster sk- is wie in 't Fries sk- gebleve (boete Ameland). De taol verdräög gein v- en z- aon 't begin vaan e woord, wie ouch 't Fries. De Nederlandse ij en ui koume trök es ie en uu ; 't Hollands had aon 't ind vaan de middeliewe dao mèt zekerheid ouch die klaanke.

Vocabulair[bewirk | brontekst bewerken]

Wie heibove gezag is dit veural Hollands; toch koume ouch hei de Friese invlode dudelek door. Neve de versjèlle mèt 't Hollands en euvereinkomste mèt 't Fries te kóppele aon de klaankwètte die heibove besjreve zien (see-see-zee, skuutsje-skûtsje-schuitje) kint 't Stadsfries e groet aontal Friese wäörd, veural in de huiseleke krink en mèt betrèkking tot 't platteland. Zoe zeet me mem en heit veur "mojer/ma" en "vaajer/pa", en jaar en jarre veur "uier" en "mes" ("gier").

Grammair[bewirk | brontekst bewerken]

De Stadsfriese grammair ligk kort tege de Friese aon. 't Eineg wezelek versjèl is tot de zwakke werkwäörd neet in twie klasse oetereinvalle: de klasse op -je is dus vervalle. 't Wäördsje do ("doe") kump es dou trök en daomèt weurt d'n invlood vaan 't Fries dudelek: in 't aonspreke vaan lui heet 't Stadsfries altied de Friese gewoentes behawwe. 't Werkwoord make weurt zoe vervoog: ik maak, dou maakst, hy maakt, wy/jo/jimme/sy make en de twiede infinitief is te maken, wie in 't Fries (meitsje - te meitsjen).

Taolconservatie[bewirk | brontekst bewerken]

't Stadsfries steit, oondanks de dudeleke versjèlle mèt 't Nederlands, in lieg aonzien in Friesland en weurt algemein gezeen es slech Nederlands, of teminste plat. 't Fries, vreuger es taol vaan de boere in zeker eve lieg aonzien, heet allewijl ouch de veurkäör bove 't Stadsfries, dewijl me ziech vreuger in de Friese stei mós aonpasse en Nederlands of Stadfries mós goon liere. In Leeuwarden sprik nog mer 20% vaan de bevolking frequint Stadsfries, in ander stei is dat mie. Dao zuut me gemeinelek ouch minder neer op de taol. 't Gief 'nen diechter in 't Snekers, Henk van der Veer, en e paar leedsjeszengers, wie de Stavorese Doede Bleeker.

Extern links[bewirk | brontekst bewerken]

Veurbeeldtekste[bewirk | brontekst bewerken]

Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "http://li.wikipedia.org/w/index.php?title=Stadsfries&oldid=338463"