Sallands
Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.
't Sallands is 'n Nedersaksische dialekgróp die gesproke weurt in 't Salland, dit is rouw-eweg 't westelek deil vaan Euverijssel. 't Heet veural väöl euvereinkómste mèt 't Oos-Veluws en 't westelek Achterhooks, en in minder maote mèt 't Drents, Stellingwerfs, Wes-Veluws en Urkers. Op 't gebeed vaan de klaanklier vertuint 't Sallands 'n groete einheid, die dujelek d'n invlood vaan 't Hollands vertuint. Dao ligk e groet versjèl mèt 't Twents, wat conservatiever is en mie invlood oet 't Wesfaals heet gehad. Op grammaticaol gebeed vertuint 't Sallands 'ne vleujenden euvergaank vaan mie Hollandse kinmerke in 't weste nao mie "Twentse" kinmerke in 't ooste. 't Sallands dialek mèt absoluut gerekend de mieste sprekers is allezeleve 't Zwols (gesproke in Zwolle).
Ethnologue erkint 't Sallands es 'n apaarte taol. De ISO 639-3 code is sdz.
Taolgebeed
[bewirk | brón bewèrke]'t Sallands besleit, wie gezag, oongeveer 't weste van de provincie Euverijssel. De grens mèt 't Twents löp tösse Holten (Sallands) en Rijssen (Twents), tösse Nijverdal en Wierden en tösse Den Ham en Vriezenveen ('t Vriezenveens is feitelek e dialek apaart). De grens mèt 't Oos-Veluws weurt gevörmp door d'n IJssel, dit is nogal 'n willekäörege grens. 't Stellingwerfs taolgebeed in Euverijssel kump bij benaodering euverein mèt de gemeinte Steenwijkerland (ouch wel de "kop vaan Euverijssel" geneump); allein 't dialek vaan Vollenhove weurt es enclaaf ouch wel bij 't Sallands gerekend. Teslotte zien de Wes-Euverijsselse dörper Staphorst-Rouveen, Nieuwleusen, Dedemsvaart en Slagharen en 'n aontal kleinder plaotse dao in de umgeving ouch neet Sallands; ze kinne bij 't Drents weure gerekend.
In de definitie vaan Jo Daan (zuug 't keertsje) löp 't Sallands door euver Duits groondgebeed (in 't graofsjap Bentheim) tot in Drente, boe 't de dörper Schoonebeek en Nieuw-Schoonebeek umvat. Specialiste vaan 't Drents, wie Geert Hendrik Kocks, wieze dees indeiling aof.
De dialekte vaan Kampen, Zwolle en direkte umgeving weure soms neet bij 't Sallands gerekend, umtot ze westeleker vaan karakter zien (zuug oonder). Taolkundege Harrie Scholtmeier, gespecialiseerd in de euvergaanksdialekte vaan Midde-Nederland, deilt dees dialekte in bij 'n nui gróp: 't Noord-Euverijssels. De dialekte vaan tege de grens mèt Twente (in d'n dreihook Ommen - Gramsbergen - Vroomshoop), die al get nao 't Twents touwgoon, neump 'r Vechtdals.
Wie me oet dees versjèllende definities kin opmake, is de grens vaan 't Sallands mèt aander Nedersaksische dialekte neet sjerp. Dèks weure ein of mie bezunder kinmerke, wie wel of geinen umlaut, es criterium gebruuk. Sprekers zelf veule die grenze dèks neet en kinne ziech oonderein bès verstoon.
Karakteristieke
[bewirk | brón bewèrke]Klaanklier
[bewirk | brón bewèrke]'t Sallands kint de korte vocaole a, ä, e, i, ie, o, ó, ö, oe, u en uu. Ie, oe en uu kinne ouch laank zien (zuug oonder). Ä en e koume in klaank bij benaodering euverein mèt respectievelek e en è in 't Limbörgs.
Lang vocaole zien aa, ae (ouch ää of ea gesjreve), ao/oa, äö/öa, ee, eu, îe, oo, ûu.
Diftonge zien au, ei en ui. Ui is zeldzaom boete Nederlandse lienwäörd.
Wat betref de consonante vèlt de syllabedraogende nasaol op: vaan d'n oetgaank -en weurt allein de n oetgesproke. Zoe is 't heetn, loopm, wärkng. Dit weurt in de mieste spellingssysteme neet oetgesjreve. De h weurt in 't weste vaan 't taolgebeed (in en roond Zwolle en Kampen) neet oetgesproke (dit is ouch nog zoe in 't Urks). De r weurt in de stei Kampen, Zwolle en Deventer "brouwend" gerealiseerd (wie in 't Nederlands-Limburgs), meh daoboete altied gerold.
Processe in de klaanklier
[bewirk | brón bewèrke]Wie bove opgemerk heet 't Sallands invlood oondervoonte vaan 't Hollands. Dit weurt in de Sallandse klinkers mètein dudelek. Wäörd mèt in 't en Twents (en in 't Nederlands-Limbörgs) 'n oo kriege in 't Sallands 'n oe: goed "good", bloed "blood".
De oe in e woord wie hoes veranderde hei dèks in uu, meh dat is laank neet in alle wäörd 't geval. Zoe kinne haos alle Sallandse dialekte huus en uut neve moes. Dit is ouch 't geval in 't Oos-Veluws en in sommege Drentse dialekte (en kump ouch boete 't Nedersaksisch taolgebeed veur, beveurbeeld in 't Venrojs). Taolkundege G.G. Kloeke verklaorde dit in de jaore 1930 oet de Hollandse expansie: d'n export vaan taolversjijnsele oet 't mechteg Holland. Dezen export moot haafweeg zien stèlgevalle wie Holland zie prestiesj verloor en Oos-Nederland weer get aonzien won. Dat verklaort boeveur e woord wie hoes al veraanderd is nao huus, meh moes nog neet nao muus (wie dat beveurbeeld in 't Wes-Veluws wel zoe is).
De aw korte e, die in 't Nederlands tot e is gewore, kin in 't Sallands op drei menere weure oetgesproke. Roond Kampen zeet me dao 'n ee veur (eten), roond Zwolle en Deventer 'n ae/è (èten) en in de res vaan 't Salland 'n korte e (etten).
De clusters old en olt bleve in 't Sallands behawwe: old "aajd" en gold "goud". Dat is bekaans euveral in 't Nedersaksisch taolgebeed zoe; allein Urk en de Wes-Veluwe höbbe oud en goud.
De Oergermaanse ô kreeg in 't Sallands, wie dat typisch is veur dialekte, umlaut: daodoor klink "greun" es gruun en neet es groen wie in 't Hollands. Ouch spontaon palatalisatie kump hei veur, in e woord wie eulie.
Grammair
[bewirk | brón bewèrke]Wie gezag versjèlt de grammair vaan 't Sallands sterk vaan wes tot oos.
In 't groetste deil vaan 't Salland kint me 't einheidsmiervoud op -t veur werkwäörd in de tegewäördegen tied: wiej loopt, ieluu loopt, zee loopt. Allein in 't weste, in en roond Kampen en Zwolle, heers 't (aajd-)Hollands einheidsmiervoud op -en: wiej, ieluu, zie lopen. Einheidsmiervoud op -t weurt wied en zied gezeen es typisch Saksisch, meh miervoud op -en besteit ouch in 't Urkers en Wes-Veluws en wijerop in Groninge; Drenthe is euver de zaak verdeild.
Verkleinwäörd weure gevörmp mèt achtervoogsels wie -ien, -gien, -pien en -tien, wie in 't Urkers, Veluws en Drents. Alle Sallandse dialekte kinne umlaut in verkleinwäörd, zij 't neet allemaol consequent. Umlaut kump ouch veur in 't Oos- en Wes-Veluws, in 't Urkers en in e paar köspläötskes in de Kop vaan Euverijssel, meh neet in 't Drents en Stellingwerfs.
Miervoud weurt in 't groetste deil vaan Salland gevörmp op -en of -s, bij benaodering wie in 't Nederlands. Allein in 't ooste koume miervoude op -e veur (huus - huze), wie ouch umlaut in de miervoudsvörm (bak - bäkke). 'n Wijer eigenheid vaan de dialekte vaan oostelek Salland is 't behaajd vaan de drei geslachte. De mieste Sallandse dialekte kinne, wie 't Hollands, allein geslachteleke en oonzijege wäörd. Dit beteikent tot de Oos-Sallandse dialekte veregaond mèt 't Twents mètdoen, dewijl de res vaan 't gebeed ziech - obbenuits - bij Urk en de Veluwe aonslut.
Dialekverluus en cultivatie
[bewirk | brón bewèrke]Exacte ciefers euver wieväöl Sallanders nog dialek praote zien neet bekind. 't Steit evels vas tot dat 't dialek hendeg achteroet geit meh aon d'n andere kant nog neet bedreig raak, umtot ouch jóngere 't nog wel mètkriege. De stadsdialekte, 't Zwols veurop, verdwijne 't snelste. 't Gief vrij väöl plaotseleke zengers en bands, es ouch dialekdiechters, die evels neet wied boete de grenze bekind zien. Diechteres Johanna van Buren oet Hellendoorn spraok wel Sallands meh häör gediechter woorte in 't Twents gepubliceerd, umtot ze in 'n Twentse gezèt versjene.