DNA

Van Wikipedia
Gank nao: navigatie, zeuke

Dit artikel is gesjreve in 't Mestreechs. 't Weurt gewaardeerd óm in dit artikel 't Mestreechs aan te hauwe of aan te gaeve welk anger dialek gebroek is.


DNA - Deoxyribonucleic Acid oftewel Deoxyribonucleïnezoer - is de belangriekste drager vaan genetische informatie veur 't leve.

DNA en zien dubbelhelixstructuur

DNA is 'n lang dubbelstrengs molecuul dat besteit oet 'ne rögkegraot vaan deoxyribosesokker, boe vervolgens 4 versjillende type base aon vas haange. Ein zoe'n deoxyribose-base monomeer nömp me 'n nucleotide. De twie strenge zien gevlochte in 'ne dubbele helix, en zien complentair aon mekaar. Mèt de combinaties aon basevolgorde (de DNA sequentie) weurt genetische informatie opgeslage. Eerder levende cel heet DNA es informatiedrager. Allein sommige virusse gebruke RNA es primaire informatiedrager.

De code in 't DNA codeert veur versjillende dinger. Ten ierste codeert zie in gene veur eiwitte. De eiwitcoderende stukskes sequentie bevatte bij de mins echter mèh zoe 'n 1% van 't gehiel. Ten twiede codeert een groete groep sequentie veur regulerende effecte op gene. Ten derde besteit de groetse fractie aon sequentie bij de mins nog altied oet sequentie boevaan me neet gans wèt of 't überhaup 'n functie heet, en zoe jao, wat daan. Dizze verhowinge versjille evels wel dramatisch tusse soorte: Bij väöl bacterië is 80-90% vaan alle sequentie eiwit-coderend.

Chemische structuur[bewirk | brón bewèrke]

Chemische structuur vaan DNA

DNA is 'n polymeer vaan nucleotide homomere. Een nucleotide besteit oet een deoxyribose gekopped aon 'n stikstofbevattende nucleïnebase. Deoxyribose is 'n pentose - dat wil zègke een sokkermolecuul mèt vijf koolstofatome. Diz nucleotide zitte aonein vas middels 'ne fosfaatgroep die aonsleute op 't derde en vijjfde koolstofatoom van de deoxyribose. Veur DNA zien d'r veer versjillende base: Adenine (A), Cytosine (C), Guanine (G) en Thymidine (T). De bases zien weijer te onderscheije in de purines - A en G - en pyridines - T en C.

DNA besteit daoneve oet twie complementaire strenge die um mekaar heen drejje in 'ne dubbelhelix. Eeder streng besteit in feite 't tegeneuvergestelde vaan de aander streng, dao 'n T altied tegeneuver 'n A zit, en 'n G altied tegenover 'n C. T--A en C--G zien dus zoegenaomp 'complementair' aon mekaar. Dat beteikent dus aoch tot, es me allein de structuur vaan de eine streng wit, me dus aoch de structuur vaan de aander wit. De verbinding tusse de twie strenge weurt gemaak door waterstofverbindinge tussen de complementaire base. De verbinding tusse en T en A besteit oet twie waterstofverbindige; de verbinding tusse C en G oet dreij. Een C-G paar is dus ietskes stabieler es een T-A paar.

DNA kin hendeg laank zien. De gebruukele lengte bij de mieste bacterië is al 'n paar megabases (Mb; oftewel een paar miljoen monomere). Bij de mins is dat getal 3 gigabases (Gb; 3 miljard monomere). Es me zoe'n molecuul zow oetrolle, zow 't zoe'n 2 meter laank zien!

Umtot de fosfaatgroepverbinding beij twie opvolgende nucleotide op 'n aander koolstofatoom aongrip ('t 3e of 't 5e) heet DNA 'n riechting. De kant vaan 't DNA boe 't 5e atoom vrij is - de 5' (spreek oet: 5-accent) kant - 't begin vaan 't molecuul. De kant boe 't 3e atoom vrij is - de 3' kant - is daan netuurlijk 't einde. Es me een sequentie DNA sjrijf, is 't daan aoch gebrukelek um vaan 5' nao 3' te sjrieve (beveurbeeld: 5'-ACTGTGAC-3')

In de cel[bewirk | brón bewèrke]

Eeder levende cel heet DNA. Bij prokaryote zweef 't DNA vrij rond in de cel. Bij de mieste prokaryote besteit al 't DNA daoneve oet ein circulair molecuul (oftewel, 1 circulair chromosoom) vaan 'n paar Mb groet. Kleiner stukskes circulair DNA vaan 'n paar Kb kinne daoneve veurkaome es 'n zoegenaomp plasmide. Bij eurkaryote is 't DNA in alle gevalle verpak in een celkern. Aoch is de groette väöl groeter (mierdere Gb's zien gein oetzeunderinge), en is 't DNA hej lineair en opgesplits in ein of mierdere chromosome. De mieste eukaryote zien daoneve aoch nog 'ns diploïd, wat beteikent tot alle chromosome gedupliceerd veurkaome. De mins heet beveurbeeld 23 versjillende chromosome, mèt een totale lengte vaan 3 Gb, die eeder cel dubbel heet (eint van de maternale owwer, d'n aander vaan de paternale owwer): dus in totaal 46 chromosome per minseleke cel.

Veur eeder celdeiling weurt 't DNA vermenigvuldig. Dit gebäört door speciale eiwitte: DNA polymerases. Veur tot de polymerase aon de geng kinne, weure de strenge lokaal óntboonde. 'T polymerase plak daan aon de losse strenge nuije complentaire nucleotide. Zoedoende weurt 't DNA gedupliceerd.

Zoeës hejbove besjreve codeert DNA veur eiwitte. Alveurens eiwitte gemaak weure, weurt 't DNA aofgesjreve tot RNA. Dit RNA fungeert daan es intermediair tusse DNA en eiwit. Dit aofsjrieve nump me transcriptie. Bij transcriptie weurt 't DNA weer lokaal ontbonde, en keump d'r oppenuij een polymerase lings, allewel dit kier gejn DNA polymerase mèh 'n RNA polymerase. Transcriptie begint en eindig op specifieke plekke, en wat d'r oetkeump nump me daan een transcript. Transcriptie weurt zier now gecontroleerd door hoonderde, zoe neet doezende, versjillende eiwitte. Umtot transcriptie oeteindelek leijdt tot eiwitproductie, gebruuk de cel regulatie vaan transcriptie um z'n eiwithoeshowwing te regele. Op diz menier kin 't zelfde DNA molecuul codere veur zier oeteinlaopende celtypes.

Oontdèkking[bewirk | brón bewèrke]

Watson en Crick (rechs); de oontdekkers vaan de DNA structuur

Watson en Crick höbbe de DNA structuur in 1953 gepubliceerd.

Genetische informatie[bewirk | brón bewèrke]

De genetische code

Binnen de sequentie vaan DNA bevindt ziech de genetische code. Um vaan DNA nao eiwit te goon weurt 't DNA iers aofgesjreve nao RNA. RNA is eenkelstrengs in plaots vaan DNA, en keump dus euverein mèt een stukske vaan ein streng DNA, boe daan een T in RNA weurt vervaange door een U (Uracil). Dao 'n eiwit in principe aoch een sequentie is, meh daan vaan aminozoere, kin de DNA sequentie gebruuk weure es codering veur eiwitte.

Een stukske vaan 3 base keump overein mèt ein eiwit. Zoe 'n stukske vaan 3 base nump me daan 'n codon. 't Aontal aon meugeleke codons is groeter daan 't aontal meugeleke aminozoere (20), codeert 'n aontal codons veur 'tzelfde aminozoer. Zuug 't pleetsje veur de coderinge.

Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "https://li.wikipedia.org/w/index.php?title=DNA&oldid=356300"