Toeëntaal

Van Wikipedia

Dit artikel is gesjreve in 't Norbiks. 't Weurt gewaardeerd óm in dit artikel 't Norbiks aan te hauwe of aan te gaeve welk anger dialek gebroek is.

---

'n Toeëntaal is 'n taal oeë-in 't versjil va toeën oeë-óp e waoërd wert oetgesjpraoëke, 'n versjil in betekenis makt. ^[1] 't Limburgs is de ènnige Indo-Europese en de ènnige gesjpraoëke toeëntaal in Europa en haat twieë toeëne: d'r sjlèèptoeën en d'r sjtoeëttoeën. De tonalitèètsisoglosse begrenst 't Limburgs in 't weste en noorde. Roond Èèsde en Riemst haat 't 'n neet-tonaal enclave. Dao kaome de toeëne wal väör mae make dao noeëts versjil in betekenis.

't Nederlands, Ingelsj, Fraans en Duutsj haant allèng (lang en kórte) sjtoeëttoeëne en naeme 't Plat dan ooch woeër is 'n zingende taal. An de grenze van 't Limburgs zinge de sjtandaardtaalsjpraeëkers van 't Duutsj (Rienland) en 't Fraans (Luuk) evvel ooch, zjuus wie d'r Limburger went-e Nederlands kalt. Ooch 't Letzeburgs zingt mae is gèng toeëntaal. 't Ripuarisch is wal 'n toeëntaal mae haat näörgens 'n officieel sjtatuut. ^[2]

O.m. 't Zjweeds, Noors, Sloveens en Litouws wert dör sommige ooch 'n mariginaal toeëntaal geneumd; ander kalle van 'n pitch-accaent taal.

Boete Europa gèft 't mieë toeëntale, zoewie 't Chinees of 't Thais, versjillende tale in Afrika, zoewie in d'r Kongo of in Tanzania en Kenia, 't Swahili of versjillende indianetale in Amerika.

Oonderzeuk haat oetgewaeze dat luuj die 'n toeëntaal es modertaal haant, dèkker 'n absoluut gehuur haant. Toeëntale en de sjpraeëkers daovan zeunt allewiel ooch object van genetisch ^[3] en neurologisch oonderzeuk.

Inhawd 1 Relatief nuuj versjiensjel 2 Väörbeelde in 't Limburgs 3 Sjleiptoan en toanmelodie in 't Limburgs 4 Referenties

[bewirk] Relatief nuuj versjiensjel

't Limburgs zów pas in de Middelieëwe 'n toeëntaal zieë waoëre. Kerngebied waor Kölle. Kiek referentie 1.

[bewirk] Väörbeelde in 't Limburgs

Hie-oonder vólge 'n aantal väörbeelde van waoërd oeë-in allèng 'n toeënversjil 'n versjil in betekenis makt.

• nb = Norbiks
• vb = Valkebergs

Sjlèèptoeën - sjtoeëttoeën

d'r haos (hals) - de haos (kous) nb 't graaf (graf) - d'r graaf (graft, adellike titel) de vief (vijf) - vief (levendig) wies (wijs) - de wies (melodie) nb wies (iech wies mèt de vinger), wies (wijze, melodie, wijs (versjtendig))- wies (iech wies dat neet (van w.w. weite)) vb. 't bèèn (been) - de bèèn (benen), nb 't bein (been) - de bein (benen) 't knee (knie) - de knee (knieën) nb de sjtein (steen)- de sjtein (stenen) de stein (steen)- de stein (stenen) d'r berg (berg) - de berg (bergen, gebergte) d'r daag (dag) - de daag (dagen)

dòòf (doof, biewaoërd) - dòòf (doof, dove, bievoegelek naamwaoërd)** nb; douf - douf ** vb leef (lief, idem) - leef (lief, lieve, idem)** nb knien (konijn) - knien (konijnen) vb d'r waeg (weg)- de waeg (wegen) 't paerd (paard)- de paerd (paarden) d'r wörm (worm)- de wörm (wormen) d'r sjoon (schoen) - de sjoon (schoenen), mae sjoon (sjt t. mooie) sjoon (sjl. t. schoenen) 't hoes (huis) - de hoes (foedraal) de erm (arm) - de erm (armen) äörm (biewaoërd, arm/niet rijk)) - de äörm (de armen/de niet rijken) d'r tieën (teen) - tieën (tien) d'r drieëj (draai) - drieëj (drie)

**Dae is dòòf. sjl. t. - E dòòf maedsje. 'n Dòòf vrów. Dòòf luuj sjt. t. Mae: d'r dòve jóng.(of e douf maedsje- 'ne douve jóng (sjl.t) - douf luuj (sjt. t))
Dae is leef. sjlt.t. - E leef maedsje. 'n Leef vrów. Leef luuj sjt. t. Mae: D'r leve jóng.

Hie-oonder vólge väörbeelde van waoërd oeë-in allèng 'n toeënversjil 'n versjil in betekenis makt, mae die daobie ooch, öm versjillemde raejes, versjillend gesjraeve werre.

• d'r blues (bluesmuziek ) - de bloes (blouse) nb
• ouch (ook) - 't oug (oog) vb
• 't zaot (zout) - d'r zaod (zaad) nb

---

---

[bewirk] Sjleiptoan en toanmelodie in 't Limburgs

De sjleiptoan kènt me nog verdeile in sjtiegende en dalende toane ofwaal de melodie van de oetsjpraok, die sóms ouch beteikenisveranderend ies.Vanwege dees beteikenisverandering weurt 't Limburgs ouch waal vergeleke mèt 't Chinees. ^[4]

Veurbeelde:

• Erm (lichaamsdeil) haet in ’t mièvoud sjtoattoan, eine erm krieg sjleiptoan en erm (tegeneuvergestjèlde van riek) klink ouch lank meh haet ’n ander oetsjpraokmelodie!
• Ouch/oug in de beteikenis van ook en oog were respectievelik mèt sjleiptoan en sjtoettoan oetgesjproke.
• 't Weurdsje wies kènt 3 versjillende lengdes en/of toane (en in 't Valkebergs 4):

1. “Iech wies” (Valkebergs) (ik wist) klink hièl kort.
2. “Iech wies mèt de vinger” klink lank.
3. Wies in “Op dees wies” (wijze, manier, melodie) en in
4. “Dae ies wies” (versjtendig) haet sjleiptoan meh ’n (subtiel) ander intonatie.
   

In ’t weurdsje zeve (7) en zeve (werkwoord) huèrs se ouch zoan versjil.

[bewirk] Referenties