Azerbaidzjaans

Van Wikipedia
Gank nao: navigatie, zeuke

Dit artikel is gesjreve in 't Mestreechs. 't Weurt gewaardeerd óm in dit artikel 't Mestreechs aan te hauwe of aan te gaeve welk anger dialek gebroek is.


Weergaof vaan 't Azerbaidzjaans taolgebeed. In Turkije kin de grens ouch väöl westeleker getrokke weure.

't Azerbaidzjaans (autoniem Azərbaycan dili, Азәрбајҹан дили of آذربایجان دیلی; in Iran miestal Türki, ترکی) is 'n Turkse taol die primair gesproke weurt in Azerbaidzjan en noordwestelek Iran (Iraans Azerbaidzjan), en wijer in groeter en kleinder gebeie in Rusland, Georgië, Turkije, Irak en Jordanië.

Sprekers[bewirk | brontekst bewerken]

De mieste sprekers woene in 't Iraans Zuid-Azerbaidzjan. 't Is neet bekind um wieväöl sprekers 't hei geit; sjattinge loupe oeterein vaan 12 miljoen tot 23 miljoen. 't CIA-haandbook hèlt 't op 16,33 miljoen. 't Is in dit gebeed in eder geval de lingua franca, 'n taol die väöl sprekers vaan ander taole es twiede taol höbbe.

In Azerbaidzjan spreke oongeveer 7 miljoen lui - 90% vaan de bevolking - 't Azerbaidzjaans. Vaan de minderhede behiers e deil ouch 't Azerbaidzjaans es twiede taol. Dit gelt in 't bezoonder neet veur de Armene, in 't zuidweste vaan 't land, die ziech intösse oonaofhenkelek höbbe verklaord.

In Turkije gief 't 'n aontal variante die traditioneel gewoen es "Turkse dialekte" gezeen weure, meh die mie verwantsjap vertuine mèt 't Azerbaidzjaans es mèt 't Staanderd-Turks (gebaseerd op 't dialek vaan Istanbul). Dit gelt in eder geval veur de dialekte t'n ooste vaan Erzurum, es in sommege definties ouch veur taoleilen die mie nao 't weste ligke.

De Azerbaidzjaanse taolgemeinsjap strek ziech ouch oet tot klein stökskes in de naoberlen. In Rusland woene oongeveer 280.000 sprekers (veural in Dagestan), in Georgië 300.000. Veur 't oetbreke vaan d'n oorlog tösse Armenië en Azerbaidzjan leefde in dat ierste land ouch oongeveer 80.000 sprekers. Wijers vint me ze, es gevolg vaan deportatie in de Stalintied, nog in ander deile vaan de veurmaolege Sovjetunie.

In Irak leve 180.000 tot 400.000 lui vaan Turksen aofkoms, die ziechzelf Turkomane neume. De mieste daovaan spreke dialekte vaan 't Azerbaidzjaans.

Verwantsjappe[bewirk | brontekst bewerken]

't Azerbaidzjaans huurt bij de Turkse taole, en wel bij de Oghuz-groop. De versjèlle mèt de ander taole oet dees groop, wie 't Turks en 't Turkmeens, zien mer klein en 't Azerbaidzjaans is good demèt te verstoon. 't Azerbaidzjaans is bovedeen, zjus wie 't Turks, ouch op lexicaal gebeed hendeg beïnvleujd door 't Arabisch en 't Perzisch.

Dialekte[bewirk | brontekst bewerken]

't Azerbaidzjaans heet väöl versjèllende dialekte, die evels neet al te wied oeterein ligke. Me maak miestal 'n hoofverdeiling in Noord- en Zuid-Azerbaidzjaans. 't Ierste weurt in Azerbaidzjan, Noord-Turkije en de umligkende gebeie gesproke, 't leste in Iran en Irak. De historische sjeislijn tösse Azeri's in de Russische en de Perzische machssfeer heet veur dudeleke versjèlle tösse de noordeleke en zuideleke dialekte gezörg. Euver de indeiling besteit gein absolute consensus; 't volgende is mer ein vaan de meugeleke indeilinge.[1]

    • Ayrum (Noordwes-Azerbaidzjan, Noordoos-Armenië*)
    • Bakoes (um Bakoe, Oos-Azerbaidzjan)
    • Borchalisch (Zuid-Georgië, Noord-Armenië*)
    • Derbents (Derbent, Dagestan, Zuid-Rusland)
    • Gabalaas (Noord-Azerbaidzjan)
    • Ganjaas (Wes-Azerbaidzjan)
    • Gazachs (Noordwes-Azerbaidzjan)
    • Gubaas (Noordoos-Azerbaidzjan)
    • Karabachs (Midde-Azerbaidzjan)
    • Kars (Oos-Turkije en Noordwes-Armenië*)
    • Lankarans (Zuidoos-Azerbaidzjan)
    • Mughans dialect (Midde-Azerbaidzjan)
    • Nachitsjevans (Zuidwes-Azerbaijan)
    • Ordubads (Zuidwes-Azerbaidzjan; Zuid-Armenië*)
    • Shakisch (Noord-Azerbaidzjan)
    • Shirvans (Oos-Azerbaidzjan)
    • Yerevans (Midde-Armenië*)
    • Zagatala-Gachs (Noord-Azerbaidzjan)

De mèt e stereke (*) aongegeve dialekte, die in Armenië inheims zien, weure dao noe wieneg mie gesproke; sinds 't Armeens-Azerbaidzjaans conflik in de jaore negeteg leve de sprekers in ballingsjap.

Karakteristieke[bewirk | brontekst bewerken]

Klaanklier[bewirk | brontekst bewerken]

Vocale in 't Staanderdazerbaidzjaans

De Azerbaidzjaanse klaanklier is dudelek versjèllend vaan de Turkse; de versjèlle zitte veural dao-in tot 't Azerbaidzjaans conservatiever en klaankrieker is.

Wat de vocale betref heet 't Azerbaidzjaans de klaank [æ], gesjreve mèt de letter Ə, ə. De İ en de I höbbe bij benaodering dezelfde weerdes es in 't Turks. In dialekte kinne aonzeenlike oetspraokvariante veurkoume.

Bij de consonante vèlt 't behaajd vaan de Ğ op. In 't Turks is dees letter oet de oetspraok verdwene, al weurt ze nog wel gesjreve. In 't Azerbaidzjaans klink heiveur nog ummer 'n [γ], die bij benaodering es 'n Limburgse g klink. Es de letter in de oetspraok verdwene is weurt ze neet mie gesjreve. Ouch 't versjèl tösse k en q is in 't Azerbaidzjaans behawwe gebleve; de q heet evels neet mie de klaankweerde die ze vreuger had.

Vörmlier[bewirk | brontekst bewerken]

De flexie vaan zelfstendege naomwäörd liekent hiel väöl op de Turkse. Ouch 't Azerbaidzjaans heet zes naomvalle (nominatief, genitief, accusatief, directief, locatief, ablatief), die mèt achtervoogsels geplek aon de stam weure gemarkeerd. Door de vocaalhermenie bepaolt de klinker in de stam welke klinker 't achtervoogsel krijg.[2]

Wèrkwäördsvörm bestoon, wie in alle Turkse taole, dèks oet väöl versjèllende segmente, boemèt me subtiel aspekte vaan handelinge kint oetdrökke. Dit systeem is gooddeils, meh neet gans, analoog aon 't Turks wèrkwoord.[2]

Sjrifte[bewirk | brontekst bewerken]

Wie ouch 't Turks woort 't Azerbaidzjaans, es taol in 't islamitisch cultuurgebeed, 't iers opgesjreve in 't Arabisch sjrif. Dit sjrif is veur de Turkse taole, mèt hun väöl klinkers, neet zoe gesjik es veur de Semitische taole.

In 1929 begós me in de Sovjetunie aon 'n alfebetisatieprojek veur alle minderheidstaole in gans 't land. Veur 't Azerbaidzjaans oontwikkelde me toen 'n apaarte versie vaan vaan 't Latiens alfabet. Dit woort in 1938 vervaange door 't Cyrillisch alfabet. Nao de oonaofhenkelekheid, in 1991, veurde me 't Latiens alfabet weer in, mèt e paar veranderinge ten opziechte vaan 't alfabet vaan 1929. De introductie vaan dat Latiens alfabet góng neet vaan d'n eine op d'n anderen daag; vaandaog d'n daag weurt 't Cyrillisch alfabet nog altied gebruuk.

In Iran heet me tot d'n daag vaan vendaog vasgehawwe aon 't Arabisch sjrif.

Rifferenties[bewirk | brontekst bewerken]

  1. Aofkómsteg vaan de Ingelse Wikipedia
  2. 2,0 2,1 tr:Azerice Dilbilgisi

Extern links[bewirk | brontekst bewerken]

Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "http://li.wikipedia.org/w/index.php?title=Azerbaidzjaans&oldid=353782"