Baskeland

Van Wikipedia
Gank nao: navigatie, zeuke

Dit artikel is gesjreve in 't Breuker. 't Weurt gewaardeerd óm in dit artikel 't Breuker aan te hauwe of aan te gaeve welk anger dialek gebroek is.


Ligking van 't Baskeland
't Baskeland verdaeld in de ziëve traditioneel provinse
Verdaeling van de Baskische dialekte

't Baskeland (Baskisch: Euskal Herria) is 'n sjtrieëk in 't zuudweste van Europa, in 't Frans-Sjpaanse grensgebeed, dat bewoeënd waert doer e volk genaamd de Baske. De sjtrieëk ligkt aan de westelike oetlaopesj van de Pyreneje en aan de Golf va Biskaje en is mit 'n oppervlak va bekans 21.000 km² óngevaer twieë kier zoeë klaen es Nederland, meh haat mer 3 miljoeën inweunesj.

De Baske höbbe 'n aege sjpraok, 't Baskisch, dat allewiel nog mer doer juus get minder es aen driede van de gans bevolking gekald waert. Dees sjpraok is uniek i westelik Europa es aenige neet-Indo-Europese sjpraok.

Geografie[bewirk | brontekst bewerken]

't Baskeland ligkt daels i Sjpanje (de Hegoalde, oftewaal "zuudziej") en daels i Frankriek (de Iparralde, oftewaal "noordziej").

Baskische nationaliste daele 't gebeed op i ziëve provinse, woeëva de Sjpaanse aoch officieel zint. Vanwaeëge de sjeijing van de ziëve provinse is d'r 'n nationalistisch Baskische leus, "Zazpiak bat", wat in 't Baskisch zoeëget betaekent es "4 en 3 make 1",

Sjpaans-Baskeland[bewirk | brontekst bewerken]

Sjpaans-Baskeland besjtaet oet de volgende provinse:

't Baskeland is e greun en bergachtig gebeed

Araba, Biskaje en Gipuzkoa vorme same de autonoom gemaensjap Baskeland (Euskadi). Nafarroa is zelfsjtandig, wiewaal in de Sjpaanse gróndwèt va 1978 is vasgelag dat de luuj i Nafarroa zelf maoge besjlisse of en wienieë 't 'n provins van de autonoom gemaensjap Baskeland waert.

Frans-Baskeland[bewirk | brontekst bewerken]

Frans-Baskeland besjtaet oet de volgende provinse:

De Franse provinse besjtónt formeel neet mieë saer de Franse Revolutie. Frans-Baskeland is huuj same mit de vreugere neet-Baskische provins Béarn e dael van 't departement Pyrénées-Atlantiques in de regio Aquitanië.

Historie[bewirk | brontekst bewerken]

't Is neet bekind wienieë de Baske nao Europa kaome, volges sómmige waoëre ze d'r al in 't Neolithicum en volges angere al vuur dae tied. De oudste aawiezinge die huuj bekind zint sjtamme oet d'r Romeinse tied. In de ieësjte ieëw vuur Christus waor 't noorde van 't hujige Sjpanje in heng van de Romeine, meh zie houwe wiënig interesse in 't Baskeland woeëdoer de Baskische cultuur en de sjpraok good behaote bleef en zich aoch wiejer kós óntwikkele.

Nao d'r Romeinse tied kreeg 't Baskeland väöl te make mit krege tösje de Franke en de Visigote, ómdat 't juus tösje dees volker laog. Nao de middelieëwe woert de sjtrieëk i twieje gesjplitst: e Frankisch dael en e Kastiliaans dael, meh 't kreeg waal väöl zelfbesjtuur. Dit zelfbestuur hool in 't noordelike dael tiedes de Franse Revolutie (ing 18e ieëw) alweer op en in 't zujelike dael nao de Carlistekrege. Saer doe besjtónt d'r Baskische bewaeëginge die sjtraeëve nao aene ónaafhankelike natiesjtaat.

De Ikurriña, e Baskisch symbool en de officieel vaan van de autonoom gemaensjap Baskeland

Aan 't ing van de 19e ieëw kaom de iezerindustrie op in 't Baskeland. Bis doe woerte de gróndsjtóffe die gevónge woerte in 't Baskeland direk nao Groeët-Brittannië gesjikt, meh de Baske bewirkte 't iezer later aoch zelf. Oet de gans gaeëgend kaome luuj nao 't Baskeland óm te wirke.

Politiek[bewirk | brontekst bewerken]

Saer de 19e ieëw sjtraeëft 't Baskisch nationalisme nao zelfsjtandighaed, wiewaal nog gae 5% van de Baskische bevolking hie achter sjtaet. Deze wunsj besjtaet vuural ónger linkse nationaliste.

ETA[bewirk | brontekst bewerken]

'n Groep van nationalistische Baske begós 'n separatistische bewaeëging, bekind es d'r ETA (Euskadi Ta Askatasuna, Baskisch Vaderland en Vriehaid). I 1939 aendigde d'r Sjpaanse Börgerkreeg, meh 't Baskeland bleef aafhankelik va Spanje, dus d'r ETA bleef besjtaoë. Bis huuj zint d'r mieë es 800 sjlachoffesj gevalle doer terroristische acties van d'r ETA.

'n Aantal beruchte aansjlaeëg zint:

Op 24 mieërt 2006 houw d'r ETA 'n sjtaakt-'t-vure aagekóndigd, meh 'tzelfde jaor nog woert d'r opnuuj 'ne aansjlaag gepleegd.

 
Otonoom regio's in Spanje
Andalusië · Aragon · Asturië · Baleare · Baskeland · Canarische eilen · Cantabrië · Castilië-La Mancha · Castilië-Leon · Catalonië · Extremadura · Galicië · La Rioja · Madrid · Murcia · Navarra · Valencia

Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "http://li.wikipedia.org/w/index.php?title=Baskeland&oldid=339898"