Vèlbedersch

Dit artikel is gesjreve in 't Velbedersj. 't Weurt gewaardeerd óm in dit artikel 't Velbedersj aan te hauwe of aan te gaeve welk anger dialek gebroek is.

---

Aan dit artikel weurt de kómmenden tied nog gewirk. Tot daen tied kan d'n inhaud van 't artikel veurnaam informatie misse of nog neet good in zie verbandj ligke.

Dit artikel is in 't Duutsj sjpellingssysteem gesjreve. Dit is toegesjtange veur dialekte gekald in Duutsjland.

Dat Vèlbeder Platt (Vèlbedersch) oder huachdütsch Velberter Platt èß eïne nedderdütsche Spróch, die tour südlichen Óngergruppe van’t Nedderfränkischen gehüart. Eïne angere Beteïchnung èß ouch Bèrgisch oder genauer Nedderbèrgisch.

Karte van der Lage vam Vèlbeder Platt

Besónderheïten

Fröier han in Vèlbed (Nedder)Sachsen gelèft ón èm 9. Johrhóngert sind die iarschten Franken ónger Kaal dem Gruaten èn diese Gegend gekoumen.
Óstgrenze van 't Vèlbeder Platt èß de Westfälische Linie oder -en/-et Linie (huachdütsch ouch äß Einheitsplural- oder Rhein–IJssel-Linie beteïchnet) ón mittenmang dörch Vèlbed löpt ouch die wichtige Spróchgrenze van Uerding oder ich/ik Linie. Dómèt göft 't èn Vèlbed twai Spróchgebiete: Eïn gruates südnedderfränkisches ón eïn kleines Ostbèrgisches: Èn Vèlbed, Tünnesheïd ón Nèvges wèt èch, mèch, dèch ón ouch geseit. Èn de Stadtdeïle Langenberg ón Bonsfeil, die aan der westfälischen Grenze liegen, wèt dóför èck, mèck, dèck ón ook/ouk geseit. Dat Vèlbeder Platt hèt dómèt suawal middeldütsch-ripuarische äß ouch neddersächsisch-westfälische Eïgenschaften.

Huachdütsch	Bèrgisch (Vèlbed)	Westfälisch
wir kochen	wir koken	wi kuoket
ihr kocht	jöt koken	jit kuoket
sie kochen	si koken	se kuoket

Dat Vèlbeder Platt hèt sèch èn der Tiet tüsschen dem 15. ón 16. Johrhóngert errut gebildet, äß die Kölsche Expansion dat Gebiet van Vèlbed erreicht hat. Die kölsche-ripuarische Spróch hèt dem Dörpke Vèlbed dann sine eigene Spróch gegeven.
Otto Lobbes hèt geseit, dat 't Bèrgische wegen sin Üewergangscharakters miar dem ripuarisch-middeldütschen äß dem nedderdütschen aangehüarten.

Die wichtigsten Kènnteïchen van't Vèlbeder Platt

• k → ch

èch, mèch, dèch, sèch, Geróch, sècher, Bróch, Teïchenstónt

• t → z oder s

fiazich (40), fofzich (50), ziewenzich (70), Zèmmer, tèmern ón zèmern, Zóch

• p → f

pröfen, Begrèf (äwer begriepen!), Wiatschaft

• s → z èm Aanlaut (ut 'm Ripuarischen üewernommen)

Zaus (Sauce), Zijet (Sayett), Zafroon (Saffran), Zènterkloos, Zop, zückeln (Nederlands Ziek zijn), zènger

Literatur

• Dr. Hermann Bredtmann: Die Velberter Mundart, Wuppertal-Elberfeld 1938

Weblinks

• Vèlbeder Kompeneï