Epilepsie
Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.
Epilepsie (vaan Aajdgrieks ἐπιλαμβάνω epilambanoo 'oppakke', 'in bezit numme'; 't idee is dus tot iemes 'bezete' raak), in de volksmoond bekind es de vallende krenkde, is de verzaomelnaom veur 'n aontal verwante hersekrenkdes boebij de lijer aonvalle krijg die geinen oetwendegen oerzaak höbbe. Wie zoe'nen aonval ziech tuint versjèlt per geval, meh in 't gemein is 't veur de umgeving zier good ziechbaar. De mies veurkoumende soort is de tonisch-clonischen aonval, boebij iers alle spiere ziech aonspanne en ze ziech daonao weer oontspanne, mèt fases vaan plaotseleke spasmes. In 't gemein verluis de lijer daobij 't bezej, meh dat hoof neet per se. 't Gief nog versjèllende aander vörm vaan epilepsie, boe-oonder ouch gelokaliseerde. Soms hèlt me aon 'nen aonval liefelijk letsel euver; in e bezunder oongelökkeg geval kin 't tot d'n doed lije (veural bij awwer lui).
Allewel tot epilepsie dèks kump door hersesjaoj (trauma bij de geboorte of väöl later, tumore, sjaoj door jaorelaank misbroek vaan middele etc.), heet 't in väöl gevalle ouch gaaroet gein dujeleke oerzaak. De krenkde is rillatief algemein; tegen zien tachtegste heet tot wel 10% vaan de lui oets 'nen aonval gehad. Zoewel kinder es aw lui zien rillatief dèks patiënt. Wereldwied geit 't um zoeget 50 mieljoen lui; zij die al langen tied geinen aonval gehad zien dao-in neet mètgetèld.
De krenkde vèlt bij sommege lui zwuurder es bij aandere. De mieste gevalle zien mèt medicijne oonder control te kriege. Die zien evels neet zoonder bijwèrkinge. Veur oongebore kinder is 't extreem slech es de moojer ze gebruuk, en bij zwoer doses (die sommege lui nujeg höbbe) kin me slaopeteg weure of ziene wèl verlere. Alternatieve zitte oonder mie in e koolhydraoterm dieet, neurostimulatie en chirurzjie. Ouch e gezond slaopritme hölp um de kans op 'nen aonval kleinder te make, meh kin aonvalle neet veurkoume.
Wereldwied gief 't e sterk sociaol stigma tege epilepsie, wat veural kump umtot 't ingriepend oetzuut. In väöl culture weure lijers mèt t'r duvel of aander demone geassocieerd. Wee 'n diagnoos epilepsie krijg, maag dèks neet otovare, umtot me bij 'nen eventuelen aonval zien eige en aander weggebrukers irnsteg in gevaor bringk. Ouch op de lijers zelf kin 't negatieven invlood höbbe, zeker wienie de krenkde ziech in irnstege vörm vertuint; zelfmaord kump bij epileptici dèks veur.