U-umlaut in 't Germaans

Van Wikipedia
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.


U-umlaut of u-mutaasje is in 't Germaans e metafonisch umlautspercès det zich veurnamelik manifesteertj in 't Wèsaadnórs en 't modern Ieslandjs.

Lit op! De term u-umlaut wuuertj ouch waal gebroek veure Aadingelse trögkumlaut.

Aadnórs[bewirk | brón bewèrke]

Sómmige vel van /y/, /y:/, /ø/ en /ø:/, en al vel van /ɔ/ en /ɔː/ zeen óntstangen in 't Aadnórs door u-umlaut van betrèkkelik /i/, /iː/, /e/, /eː/, /a/ en /aː/. U-umlaut heelj hie dus de labialisering van veurklinkers in.

Aadnórs /œ/ is óntstangen oet /a/ door geliektiejen u-umlaut en i-umlaut. 't Kump veur in wäörd wie gøra (gjǫra, geyra), oet Oergemaans *garwijaną, en veurnamelik in wirkwäörd mit 'ne velaire mitklinker veur 'ne suffix, wie in søkkva < *sankwijaną.

Sómmige van dees vörm mit u-umlaut zeen doorgedrónge toet in 't Zweeds, wie hugga vanoet hǫggva, mer u-umlaut kump nag 't bèste nao veur in 't Ieslandjs.

Ieslandjs[bewirk | brón bewèrke]

U-umlaut kump veur wen 'n a inne stam verangertj in 'n ö, vanwaengen 'n u inne volgendje littergreep. Dees klankverangering haet alein invlood op a en neet op á of au. Inkel veurbiljer.

talakalle(við) tölum(veer) kalle
faragaon(við) förum(veer) gaon

Es 'n littergreep tösse de ieëste a enne u steitj den kump gein u-umlaut veur.

U-umlaut mót me neet verwarre mit braeking, al liekene ze zich väöl.

Bemirk det es twieë kieër 'n a veuraafgeit ane u, de ieëste a 'n ö wuuertj enne twieëdje 'n u. E veurbild:

fagnaðurspasfögnuðumspas (datief, mieëvaad).

Oetzunjeringe hie-op zeen versjillige lieënwäörd, wie bananibanaanbanönum (datief mieëvaad) en ArabiArabiërAröbum (ouch datief mieëvaad).

Historisch gezeen goof 't nag veer anger vörm van u-umlaut, meh dees zeen neet mieë productief of zeen zelfs trögkgedrejdj gewaore.

Limbörgs[bewirk | brón bewèrke]

In 't Limbörgs is gein spraok van structurelen u-umlaut, mer 't guuef waal nag späör daovan, mitnaam inne tèlwäörd:

  • neuge < *nehun;
  • zeuve < *sebun;
  • mer ouch in sómmige dialekte sjpeule < *spilōną.

'n Vergeliekbaar verangering inne oetspraok zuutj me ouch biejen "ou"-diftong, wie in "boum". Hiebie is 'n oearsprunkelik aope, óngeróndje klinker toewer en veural geróndj gewaore: /ɑu/ → /ɒu/. Dees óntwikkeling kan me vergelieke mitte oetspraok vannen "ei"-diftong in "meine" en "eik", wobie spraok is van invlood vannen i-umlaut: /ɑi/ → /ɛi/.

Zuuch ouch[bewirk | brón bewèrke]

Brónne[bewirk | brón bewèrke]

  • Anderson, Stephen R. Icelandic u-umlaut and breaking in a generative grammar. OSCUCD, 1971.
  • Cohen, Antonie. "Diphthongs, mainly Dutch." Form and Substance, L. Hammerich, R. Jakobson, and E. Zwirner, Eds. Akademisk Forlag, Copenhagen (1971): 277-289.
  • Kress, Bruno. Isländische Grammatik. Hueber, 1982.
  • Orešnik, Janez. "Modern Icelandic u-umlaut from the descriptive point of view." Gripla 2 (1977): 151-182.
  • Wijk, N. van. "De umlaut van a in ripuaries-en salies-frankiese dialekten van België en Nederland." Tijdschrift voor Nederlandsche Taal-en Letterkunde 33 (1914): 203-247.