Teniky

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Teniky (ouch Tenika) is 'n arsjeologische en geologische vindplaots in 't hoegland vaan Madagaskar, in de regio Ihorombe. De locatie maak deil oet vaan 't Isalomassief. Ze is veural bekind en belaankwèkkend door de diverse, in de zandstein oetgehakde monuminte, die neet liekene op n'importe wat me wijer in Madagaskar of Oos-Afrika kin vinde. Oonderzeuk heet de (belaankriekste) minseleke activiteit dao tösse de tiende en veertiende iew gedateerd. Volgens de nuiste theorieë waor 't 'n zoroastrische begraofplaots; 'n theorie die väöl vraoge opeliet.

Door de weike aard vaan de naaks ligkende zandstein, meh ouch door vandalisme sinds de oontdèkking, höbbe de monumente väöl vaan erosie te lije gehad.

Besjrieving

De site is ach veerkante kilometer groet. 't Terrein is aofgelege en allein mèt 'n wandeling vaan ach oor (vaanoet 'n op ziech al lesteg in te koume dörp) te bereike. De locatie zelf is kaal, meh ligk midde in bebos gebeed, boe me väöl wèl verkes en maki's vint. Door 't terrein struimp de Sahonafo (zuug de foto), die in de loup vaan miljoene jaore door erosie väöl vaan de landvörm heet gevörmp. Op de locatie zelf vint me, neve alle minseleke monuminte, väöl natuurleke grotte.

Bij oonderzeuk vaan prof. Guido Schreurs e.a. (gedoon in 2022, gepubliceerd in 2024) zien ach zones 'ingestèld', ingedeild nao wat dao te vinde is. Allein zone 8 waor veurheer al bekind.

Zone 1

Die besteit oet 'ne kleinen abri vaan nege nisse: ach veerkentege en ein ron. De nisse weure umgeve door zuile, die nao oonder touw dunner oetloupe. Veur de nisse vint me 'n oetgehouwe bassin, boe-in mesjiens water of (nao zoroastrisch gebruuk) vuur woort gehawwe. Archeologische veurwerpe zien hei wijer neet gevoonde.

't Lökde neet um de locatie mèt de OSL-techniek te scanne. Me kós evels wel houtskoolreste mèt de C₁₄-methode datere, op respectievelek de late negenden iew en 't midde vaan de twelfde iew.

De nisse in zone 1 waore in 2021 de ierste oontdèkking vaan Schreurs en zie team.

Zone 2 en 3

Zone 2 ligk um zone 1 heer (keertsje) en umvat 'nen heuvel die ziech 200 meter bove de vallei verluf. Bovenop is de groond vereffend; um dit platform heer stoon mör. Oonderzeukers meine tot hei mesjiens ritueel handelinge woorte gedoon.

Zone 3, aon d'n andere (oos-)kant vaan de revier, is e bebos gebeed umgeve door 'n steine moer. Daobinne vint me de reste vaan 'n aander moer. De (boeteste) noordmoer is 120 meter laank; de oosmoer 750 meter. De moer is neet hoeger es 'ne meter; de binnemör liekene hoeger. Binne de mör heet me sjervele gevoonde vaan Chinees celadon en Zuidoos-Aziatisch eerdewerk.

Zone 4 en 5

Twie klein gebeedsjes aon weerskante vaan de Sahonafo. Hei waore twie steinkojle; hei höbbe ze de stein oetgehojd die in zone 1 en 8 zien gebruuk um (oongemetselde) mör bij d'n ingaank vaan natuurleke grotte te bouwe.

Zone 6 en 7

Twie locaties boe me gebuiwkes vint, gemaak vaan losgehouwe stein mèt loker in de mör. 't Gebuiwke in zone 7 is dinkelek 'nen oetkiekpos gewees. Zone 6 in minder dujelek. Me heet hei gei good oetziech op de umgeving. Umtot de loker neet door sloop of erosie liekene te koume, zal 't ouch geine biestestal zien gewees.

Zone 8

Dit waor de locatie die veur 2021 al bekind waor. Hei vint me oonder mie de klein grot, de groete grot. Zone 8 ligk gans in 't zuie en besteit oet 'n hartvörmege fluviatiel depressie. Me vint hei alles boe de site bekind um steit: tientalle oetgehakde nisse, terrasse en mör vaan zandstein.

De klein grot liekent op de diverse veerkante nisse op 't terrein: me heet zoe gezag de oetspaoringe achterlaanks mètein verboonde, zoetot me nog e hemfelke pilare euverleet (foto in de galerij). De ruimte is neet hoeger es 140 centimer bij d'n ingaank en 120 centimeter binnenin; lui kinne hei dus neet euverind stoon. Veur zoewied de plaotseleke bevolking ziech in d'n twintegsten iew kós rappelere waor dit neet mie es 'n opslaagplaots; de vraog is op dat klop (zuug oonder).

De groete grot is vaan natuurleken oersprunk; d'n ingaank denaotouw weurt verkleind door twie parallel mör, dinkelek gemaak vaan de zandstein oet zones 4 en 5. De binnemoer is drei meter hoeg, 15 meter wied en 80 centimeter dik. 't Gief e look um door te loupe. De stein zien zwoer mèt ingekretsde graffiti versjendeleerd. Kortbij vint me 'n mis mèt 'n baank drin; die deende mesjiens um dat look aof te slete.

De fluviatiel depressie die zone 8 umvat.
De 'klein grot'.
De binnemoer vaan de 'groete grot'.
Tien rechheukege nisse in de buurt vaan de 'groete grot'.

Tombes

Gans los vaan de ach zones vint me euver 't gans gebeed verspreid zès graaftombes vaan 't Sakalavavolk wat hei tot aon de negentienden iew leefde tot ze door de Bara woorte verdreve. Dees tombes zien dus vaan lateren datum es de aander monuminte hei. Ze zien allemaol geplunderd en dèks versjendeleerd.

Oonderzeuk

De opgravinge vaan 2022 (hei zone 1) in volle gaank.

Graffiti oet 't ind vaan de negentienden iew in de groete grot (zuug bove) tuint tot de locatie al langeren tied boete de direkte umgeving bekind waor. Toch dateert de ierste wetensjappeleke besjrieving pas vaan 1950, vaan de hand vaan Renaud Paulian en Y. Dommergues. Zij baseerde ziech veural op versleeg vaan de lokaol bevolking. Ze teikende legendes op euver d'n oersprunk vaan de naom Tenika. 'nen Awweren dörpsbewoener, eine Tsimangataka, wis ziech nog ein en aander te rappelere euver de historie.

Archeologisch veldwerk woort in 1971 veur 't iers verriech, en wel door Ramilisonina en Jean-Aimé Rokotoarisoa. De Fransoos Pierre Vérin perbeerde de site te verbinde mèt de Rasikajy-cultuur, die evels in e gans aander deil vaan Madagaskar te vinde is ('t noordooste).

In 2019 bleek oet satellietbeelder tot de locatie väöl groeter waor es iejer gemeind. Dit waor aonleiing veur prof. Guido Schreurs, um e groets opgezat oonderzeuk te beginne. 'n Oetgebreid team vaan archeologe, bijgestande door zès lokaol gidse en 150 dregers, trok nao Teniky. In 2021 woorte de monuminte vaan zone 1 oontdèk, in 2022 volgde de aander locaties. Gans 't oonderzeuk publiceerde ze in september 2024 in Azania: Archaeological Research in Africa.

't Waor veur de oonderzeukers neet genóg um de nui bevindinge te prizzentere. Schreurs en de zijne waore ouch op zeuk nao 'n verklaoring veur de oongewoen locaties. Oetindelek voonte ze oet tot de nisse nog 't mieste liekende op zoroastrische graafmonuminte wie me die vint in oonder mie Bandar Siraf (in Iran). De wetensjappers kaome mèt de volgende evereinkomste:

"De groeter nisse zien dèks kort nevenein gestèld mèt rillatief korte tössemör, wat aon de veurkant d'n indrök vaan zuile gief."
"De openinge vaan de groeter nisse zien of rechheukeg, of gewèlf mèt 'ne platte bojem."
"'t Gief ummer 'ne verticaolen aofstand tösse de bojem vaan de nis en de begone groond; d.w.z. gein vaan de nisse steit op loupniveau."
"Sommege vaan de kleinder oetgehojde nisse tuine oetspaoringe die suggerere tot ze kóste weure aofgeslote."

In 't zoroastrisch geluif maag de doejenis noets de groond rake, umtot 't vaan de illeminte versjoend moot blieve. De dujeleke verdeiling tösse groete en klein nisse kump euverein mèt dakhmas ('n nis boe 't liek op en bloot ligk te vergoon) respectievelek astōdans ('n nis boe de euvergebleve kneuk achter geslote deure of stein weure bewoerd).

Oondaanks tot gein inkel connectie tösse Madagaskar en pre-islamitisch Iran bekind is, voont collega-deskundege Nathan Anderson de theorie 'aontrèkkelek', en zag tot 't de mies woersjijneleke verklaoring waor die tot noe toe waor opgestèld. Heer stèlt, e bitteke wie Vérin veur häöm, 'n verbinding veur mèt aander Malegassische vindplaotse wijer stroumaofwaarts en aon zie. Dao zouw daan de Perzische relizjie mote zien ingeveurd, um ziech tenao wijer landinwaarts te verplaotse.

Vervolgoonderzeuk woort astrein gepland; allewijl (2025) is me bezeg veur aander sites in Madagaskar te oonderzeuke op connecties mèt Teniky.