Naar inhoud springen

Chemie: Versjèl tösje versies

11.595 bytes toegeveug ,  7 jaar geleden
Spelling en gramatica
K (Bot: Migrating 176 interwiki links, now provided by Wikidata on d:q2329 (translate me))
(Spelling en gramatica)
{{Link portaal|Scheikunde}}
{{dialek|Mestreechs}}
[[Bestand:Lab bench.jpg|thumb|rechts|250px|Biochemisch laboratorium.]]
'''Chemie''' (verhollands ''Sjeikunde'') is 'n exacte wetensjap die ziech bezeghèlt mèt [[materie]] en häören opbouw. De chemie kint twie hoofniveaus: 't oontlede vaan mingsels ([[oplossing]]e, [[suspensie]]s, [[emulsie]]s) in zuver stoffe (zuug hei-oonder bij ''analytische chemie'') en de lier vaan [[molecuul|molecule]] en [[atoom|atome]]. Bij 't oontlejde vaan atome grens de chemie aon de [[kernfysica]].
[[Bestand:Chemicals in flasks.jpg|thumb|rechts|250px|Flessen met chemicaliën]]
'''Scheikunde''' of '''chemie''' is een [[natuurwetenschap]] die zich richt op de studie van samenstelling en bouw van [[Stof (scheikunde)|stoffen]], de chemische veranderingen die plaatsvinden onder bepaalde omstandigheden, en de wetmatigheden die daaruit te destilleren zijn. Scheikunde is sterk verwant met de [[biologie]] en de [[natuurkunde]]. De tak van wetenschap die beide verbindt zijn respectievelijk de [[biochemie]] en de [[fysische chemie]]. Ook met andere natuurwetenschappen zijn aan het grensvlak nieuwe disciplines ontstaan zoals de [[geochemie]] en de [[computationele chemie]].
 
== OonderverdeilingeAlgemene vaanbeschrijving van de chemiescheikunde ==
Alle stoffen bestaan uit [[atoom|atomen]]. Atomen kunnen een [[chemische binding]] met elkaar aangaan tot grotere groepen.
* '''[[Analytische chemie]]''': 't Oonderzeuke vaan de structuur vaan e gegeve stök materie en 't oontlede vaan materie in zuver stoffe.
* '''[[Biochemie]]''': De chemische structuur vaan levende organismes. Wezelek oonderdeil vaan de [[microbiologie]].
* '''[[Fysiochemie]]''': Oonderzeuk nao de [[natuurkunde]]ge eigensjappe vaan molecule en atome.
* '''[[Miljeuchemie]]''': Oonderzeuk nao de chemie vaan de ecologische structure en de minseleke versteuringe dao-in.
* '''[[Organische chemie]]''': De studie nao [[organische verbindinge]].
 
[[Chemische stof|Stoffen]] die bestaan uit atomen van één enkele soort of [[chemisch element]] noemt men [[enkelvoudige stof]]fen. Stoffen die bestaan uit meerdere atoomsoorten noemt men [[samengestelde stof]]fen.
== Zuug ouch ==
De atomen bestaan uit een aantal [[Proton (deeltje)|protonen]], [[neutron]]en en [[elektron]]en. Het totale aantal protonen is steeds gelijk aan het aantal elektronen. Hierdoor is een molecuul elektrisch neutraal. Atomen kunnen hun elektronen met elkaar delen en dit is de basis voor de chemische binding. Men kan in de manier waarop de elektronen gedeeld worden nog onderscheid maken. Wanneer de elektronen gelijkelijk tussen twee buuratomen gedeeld worden spreekt men van een [[covalente binding]]. Elektronen kunnen echter over meer dan twee atomen gedeeld worden. In [[metaal|metalen]] is er zelfs sprake van een zee van elektronen verdeeld over alle atomen. De verdeling kan ook ''ongelijk'' zijn, waarbij er elektronen gedeeltelijk overgedragen worden van het ene naar het andere atoom. Men spreekt dan van een [[ion (deeltje)|ionogene binding]].
* [[Periodiek systeem vaan elemente|Periodiek systeem vaan illeminte]]
 
Wanneer substanties worden samengevoegd zonder dat de moleculaire structuur van de verschillende componenten daardoor verandert spreken we van een [[mengsel]].
[[Categorie:Chemie|*]]
 
Een chemische verbinding kan tot stand komen door de inwerking van bijvoorbeeld een verhoogde [[temperatuur]], [[licht]], [[trilling]], onder invloed van [[katalysator]]en, [[straling]] of [[druk (grootheid)|druk]]. Soms is het eenvoudig de samenvoeging van reactanten waardoor een [[chemische reactie]] ontstaat. Bij een chemische reactie verandert de wijze waarop de verschillende atomen aan elkaar gebonden zijn. Reacties kunnen bijzonder langzaam verlopen (zoals het roesten van een auto) of juist bliksemsnel, zoals het [[explosief|ontploffen]] van [[nitroglycerine|dynamiet]]. Ook in het lichaam van levende wezens vindt voortdurend [[assimilatie (chemie)|assimilatie]] (opbouw) en [[dissimilatie (chemie)|dissimilatie]] (afbraak) van verbindingen plaats. Gezamenlijk wordt dat de [[stofwisseling]] genoemd.
{{Link FA|fo}}
 
{{Link FA|sl}}
De afzonderlijke chemische elementen worden aangeduid met chemische symbolen, meestal de eerste letter of eerste twee letters van de Latijnse naam voor de stof. Voorbeeld: 'C' voor '[[koolstof]]' (''carbonum'') en 'Fe' voor '[[IJzer (element)|ijzer]]' (''ferrum''). Alle bekende elementen (ongeveer 112), kunnen op een logische wijze worden gerangschikt door ze in het [[periodiek systeem]] te plaatsen. Ongeveer 92 elementen hiervan komen ook in de [[Wildernis (natuur)|natuur]] voor (tot [[uranium]]); de overige zijn alleen in een laboratorium gemaakt, vallen meestal in fracties van seconden spontaan uiteen ([[radioactief verval]]).
{{Link FA|zh-yue}}
 
== Geschiedenis en ontwikkeling van de scheikunde ==
{{Zie hoofdartikel|Geschiedenis van de scheikunde}}
 
De studie en het gebruik van scheikunde is in feite ouder dan de moderne mens (''[[Homo sapiens]]''), omdat een van de eerste stukken technologie die onze nog meer op mensapen gelijkende voorouders zich eigen maakten het [[vuur]] was. Vuur is niets anders dan een wolk zich mengende gassen ([[brandstof]] en [[Dizuurstof|zuurstof]] uit de [[lucht]]) die met elkaar een chemische reactie aangaan en daarbij voldoende hitte vrijmaken om meer brandstof te vervluchtigen.
 
[[Bestand:Amphitheatrum sapientiae aeternae - Alchemist's Laboratory.jpg|thumb|[[Laboratorium]] van een [[Alchemie|alchemist]]]]
 
In de meer recente oudheid werden bij het vuur een aantal andere scheikundige technieken gevoegd. Ten eerste leerde de mens metalen uit hun [[Erts (mineraal)|ertsen]] vrij te maken. De [[metallurgie]] van [[koper (element)|koper]] is een bijzonder oude vorm van scheikunde en een aantal elementen waren al in het oude [[Oude Egypte|Egypte]] bekend. [[Metaal|Metalen]] werden al snel als betaalmiddel gebruikt en met het slaan van [[Munt (betaalmiddel)|munten]] werd de kennis van [[Legering|metaallegeringen]] en hoe zij op bewerkingen als in het vuur houden reageerden nog belangrijker.
 
Zo werd de [[alchemie]] geboren. In de Middeleeuwen zochten de [[alchemie|alchemisten]] naar manieren om deze metalen in elkaar te doen overgaan; bijvoorbeeld [[lood (element)|lood]] in [[goud]] (zie [[Steen der wijzen]]). Omdat het hier om elementen gaat is deze [[transmutatie (scheikunde)|transmutatie]] echter niet langs chemische weg mogelijk. [[John Dalton]] heeft deze ervaring samengevat in een [[Paradigma (wetenschapsfilosofie)|paradigma]] voor het [[scheikundig element]].
 
De [[chemische eigenschap]]pen van een element werden gebruikt om nieuw ontdekte elementen te onderscheiden van bekende elementen. [[Mendelejev]] ontdekte de relaties tussen de eigenschappen van elementen en hun atoommassa's.
Hiermee waren de eigenschappen van enkele elementen bekend nog voordat ze gescheiden waren uit de [[mineralen]].
 
De veel latere [[kernfysica]] heeft laten zien dat van lood goud maken wel degelijk mogelijk is via kernreacties (maar niet op een economisch verantwoorde wijze). Hoewel sommige alchemisten, zoals [[Jabir ibn Hayyan]] al vroeg naar een wetenschappelijke aanpak streefden, was de alchemie - terugkijkend vanuit de moderne tijd - een wonderlijk mengsel van [[empirisch onderzoek]] en religieus bijgeloof, zelfs hekserij. De beroemde natuurkundige [[Isaac Newton]] was tevens een fervent alchemist.
 
Pas na de [[wetenschappelijke revolutie]] begon zich uit de alchemie een wetenschap te ontwikkelen, die in het Nederlands de wat vreemde benaming ''scheikunde'' draagt. Hoewel scheikundigen inderdaad soms mengsels proberen te scheiden of verbindingen te ontleden, zijn zij echter even vaak met het omgekeerde bezig en voegen zij stoffen bijeen.
 
Aan het eind van de [[18e eeuw]] begon de scheikunde als moderne wetenschap pas goed vorm te krijgen. Voordien gooide men vaak willekeurige hoeveelheden van stoffen bij elkaar en keek of er wat gebeurde. Met de komst van mensen als [[Antoine Lavoisier]] veranderde dat en begon men nauwkeurig te wegen wat men bijeen voegde en wat men verkreeg. Zo kwam men er achter dat zuivere stoffen vaak in heel precieze verhoudingen met elkaar reageren en zo was het begrip [[stoichiometrie]] geboren. Ook werden op deze manier nieuwe elementen ontdekt, zoals zuurstof, omdat men er achter kwam dat – in tegenstelling tot vroegere ideeën ([[flogiston]]theorie) – bij een verbranding de totale massa gelijk bleef ([[wet van behoud van massa]]).
 
[[Bestand:DNA chemical structure NL.svg|thumb|Chemische structuur van DNA]]
 
In de [[19e eeuw]] werd de atoomtheorie het centrale thema van de ontwikkeling, alsmede de [[chemische thermodynamica]] en de [[elektrochemie]]. Dit is ook de tijd waarin de analysemethodes beter werden en meer en meer elementen bekend werden. De ontwikkeling van het [[periodiek systeem]] door [[Dmitri Mendelejev]] was daar een belangrijke stap in.
 
In de [[20e eeuw]] kwam er een grote omwenteling in het denken door de theorie van de [[golfmechanica]] die de opbouw van het atoom begrijpelijk maakte. In de eerste helft van de eeuw nam de chemische industrie ook een grote vlucht. Na de Tweede Wereldoorlog kwam de [[halfgeleidertechnologie]] met eerst de [[transistor]], later de [[geïntegreerde schakeling]] en de [[computer]]revolutie. Ook de [[polymeerchemie]] heeft grote invloed gehad op het dagelijks leven. De [[kunststof]]fen, die meestal uit synthetische polymeren zijn opgebouwd, zijn uit dat leven eigenlijk niet meer weg te denken. Er ontstond ook steeds meer belangstelling voor de chemie van het leven. Met de ontrafeling van de chemische basis van het leven (bijvoorbeeld de [[citroenzuurcyclus]]) en de ontdekking van de [[genetica|genetische code]] is de [[biochemie]] een uiterst belangrijke tak van de chemie geworden, zo zeer zelfs dat de biochemie min of meer een zelfstandige wetenschap geworden is met zijn eigen opleiding.
 
Rond het millenniumjaar is er een interessante samenvloeiing van de biochemie en de halfgeleiderwereld ontstaan die men [[nanotechnologie]] noemt. Dit is een tak van wetenschap waar de biologie, natuurkunde en chemie van objecten ter grootte van enkele nanometers centraal staat.
 
== Belangrijke scheikundigen ==
[[Bestand:Jacobus van 't Hoff by Perscheid 1904.jpg|thumb|De Nederlandse scheikundige [[Jacobus van 't Hoff]] won de [[Nobelprijs voor de Scheikunde]] in 1901]]
Zie ook: [[Lijst van scheikundigen]]
* [[Niels Bohr]] ontdekte dat de elektronen rond de kern gerangschikt waren op schillen via een zogenaamde [[elektronenconfiguratie]]. Hij heeft dit ontdekt door middel van [[Atomaire-emissiespectrometrie|vlamproeven]].
* [[Jabir ibn Hayyan]] wordt vaak gezien als de eerste echte scheikundige.
* [[Jacobus Henricus van 't Hoff]] besefte dat moleculen een driedimensionale structuur hebben.
* [[Antoine Lavoisier]] ontdekte het principe van verbranding en stelde de wet van Lavoisier op die zegt dat de massa behouden blijft voor en na elke chemische reactie.
* [[Dmitri Mendelejev]] wordt als ''vader van het [[periodiek systeem der elementen]]'' beschouwd. Alhoewel het periodiek systeem dat laboranten nu gebruiken niet door Mendelejev is opgesteld, is het wel op zijn bevindingen gebaseerd.
* [[Linus Pauling]] heeft veel inzicht verschaft over de opbouw van eiwitten en een belangrijke bijdrage geleverd aan de kwantumchemie.
* [[Ernest Rutherford]] beschreef het atoom als een kern met daar omheen elektronen. Dat is het [[atoommodel van Rutherford]]
 
De eerste Nederlandse hoogleraar in de chemie was [[Carel de Maets]].
 
== Deelgebieden van de scheikunde ==
* [[Anorganische chemie]]
** [[Vastestofchemie]]
*** [[Thermische analyse]]
* [[Analytische scheikunde]]
** [[Chemometrie]]
** [[Titratie]]
** [[Chromatografie]]
*** [[Gaschromatografie]] (GC)
*** [[Vloeistofchromatografie]] (HPLC)
*** [[Dunnelaagchromatografie]] (TLC)
*** [[Size exclusionchromatografie]] (SEC)
**** [[Gelpermeatiechromatografie]] (GPC)
** [[Atoomspectroscopie]]
*** [[Atomaire-absorptiespectrometrie]] (AAS)
*** [[Atomaire-emissiespectrometrie]] (AES)
*** [[Inductief gekoppeld plasma]]
*** [[Röntgenfluorescentiespectrometrie]]
** [[Molecuulspectroscopie]]
*** [[Microgolfspectroscopie]]
*** [[Infraroodspectroscopie]]
*** [[Ramanspectroscopie]]
*** [[Ultravioletspectroscopie]]
*** [[Kernspinresonantie]]spectroscopie
*** [[Massaspectrometrie]]
** [[Structuurchemie]]
*** [[Kristallografie]]
*** [[Moleculaire mechanica]]
*** [[Moleculaire dynamica]]
* [[Organische scheikunde|Organische chemie]]
** [[Organische synthese]]
** [[Polymeerchemie]]
** [[Organometaalchemie]]
* [[Biochemie]]
* [[Coördinatiechemie]]
* [[Fytochemie]]
* [[Fysische chemie]]
** [[Chemische thermodynamica]]
*** [[Kinetiek]]
*** [[Faseleer]]
** [[Elektrochemie]]
*** [[Foto-elektrochemie]]
** [[Radiochemie]]
** [[Fotochemie]]
* [[Geochemie]]
* [[Oppervlaktechemie]]
* [[Colloïdchemie]]
* [[Katalyse]]
* [[Theoretische scheikunde]]
* [[Kwantumchemie]]
 
== Scheidings- en zuiveringsmethoden ==
* [[Extractie (scheikunde)|Extractie]]
* [[Sublimatie]]
* [[Herkristallisatie]]
* [[Destillatie]]
* [[Ionenwisselaar]]
* [[Elektrolyse]]
* [[Filtratie]]
* [[Decanteren (scheikunde)|Decanteren]]
* [[Centrifuge]]ren
* [[Neerslag (scheikunde)|Bezinken]]
* [[Adsorberen]]
* [[Chromatografie]]
 
== Scheikunde in de maatschappij ==
* [[Chemiewinkel]]
 
== Verwante beroepen ==
* [[Scheikundige]]
* [[Onderzoeker]]
* [[Laborant]]
* [[Analist (laboratorium)|Analist]]
 
== Zie ook ==
* [[Portaal:Scheikunde|Portaal Scheikunde]]
* [[Scheikunde van A tot Z]]
* [[Laboratoriumglaswerk]]
 
== Externe links ==
* [http://www.kvcv.be/ Koninklijke Vlaamse Chemische Vereniging] (beroepsvereniging)
* [http://www.kncv.nl/ Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging] (beroepsvereniging)
 
{{Commonscat|Chemistry}}
{{wikibooks|Chemie Centraal}}
{{Woordenboek}}
 
[[Categorie:Scheikunde| 1]]
[[Categorie:Schoolvak]]
[[Categorie:Wetenschapsgeschiedenis|Scheikunde]]
Anonieme gebroeker
Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "https://li.wikipedia.org/wiki/Speciaal:MobielVerschillen/362235"