Niger versjèl tösje versies

Naar navigatie springen Naar zoeken springen
2.781 bytes toegeveug ,  9 jaar geleden
veerdeg
(noe de historie nog)
(veerdeg)
:''Dit artikel geit euver 't land. De reveer vint me oonder ''[[Niger (reveer)]]''.
----
{{wio}}
{{landjtabel|
| naomlandj = Niger
 
==Fysische geografie==
[[Plaetje:Fachi-Bilma-Dünen.jpg|left|thumb|Zandweuste (''[[erg]]'') vaan Bilma in oostelek Niger.]]
Niger, op de lies vaan groetste len tösse Tsjaad en Angola in, ligk in 't euvergaanksgebeed vaan [[weuste]] (Sahara) nao [[haafweuste]] ([[Sahel]]). De Sahel moot me in 'ne zuieleke stroek in 't land zeuke. Dewijl de Sahel de lèste decennia laankzaamoan verdruug (nog in 2010 gaof 't dao 'nen hoongersnoed), is veural is 't zuidwestelek stök vaan 't land blievend vröchbaar, aongezeen dao de [[Niger (reveer)|Niger]] door struimp. Op 't dreilandepunt mèt Nigeria en Tsjaad vint me 't [[Tsjaadmeer]]. Hoegste punt vaan 't land is de [[Mont Idoukal-n-Taghès]] mèt 2022 meter. Deze berg huurt bij 't [[Aïrmassief]]. Aon de loup vaan de Niger ligk mèt 200 meter 't liegste punt. 't Land is vrij riek aon delfstoffe, veural [[uranium]] ('t veurnaomste exportproduk), in minder maote ouch [[fosfaot]], [[steinkole]], [[kalkstein]], [[iezer]] en [[gips]].
 
In 't droeg land weurt e groet aontal soorte gevoonde, boevaan väöl soorte die ziech aon de druugde höbbe aongepas, wie de [[weustekat]] (''Felis margarita'') en de [[fennek]] (''Vulpes zerda''). Ouch typische savannefauna vint me hei, wie de [[liew]] (''Panthera leo''), dee hei aon de noordkant vaan zie leefgebeed zit, en de [[giraf|Nigergiraf]] (''Giraffa camelopardalis peralta'').
Niger, wat veur de Franse euverheersing gein politieke einheid waor, liet ziech in veer cultureel-geografische zones opdeile. 't Noorde is, wie groete deile vaan de Sahara, vaanaajds bewoend door [[nomade|nomadische]] [[Berbers]] ([[Toeareg]] in 't bezunder). In de Nigervallei vint me de [[Zarma (volk)|Zarma]], e volk mèt 'ne [[Soghai]]-achtergroond. 't Grensgebeed mèt Nigeria weurt door [[Hausa (volk)|Hausa]] bewoend. Oostelek daovaan, in 't [[Tsjaadbassin]], leve de [[Kanuri (volk)|Kanuri]]. Boete hun gemeine staotkundege historie sinds de oonaofhenkelekheid deile dees volker veural d'n islam (zuug oonder).
 
Neve de officieel taol, 't Frans (door zoe'n 6.000 Nigereze es ierste taol gesproke),<ref name=ethnologue>[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=NE Ethnologue report for Niger]</ref> erkint de staot zes nationaol taole: [[Hausa (taol)|Hausa]] ('n [[Koesjitische taole|Koesjitische taol]]), [[Fula (taol)|Fulfulde]] ('n [[Niger-Congotaole|Niger-Congotaol]]), [[Gurtaole|Gurma]] (ouch 'n Nigercongotaol), [[Kanuri (taol)|Kanuri]] ('n [[Nilo-Saharaanse taole|Nilo-Saharaanse taol]]), Zarma (ouch Djerma; wie de veurege Nilo-Saharaans) en [[Tamasheq]] ('n [[Berbertaole|Berbertaol]]). Aander taole, door mer e beperk aontal lui gesproke, zien 't [[Arabisch]] (in veer hoofdialekte: [[Algerijns]], [[Hassaniyah]], [[Libisch Arabisch|Libisch]] en [[Tsjadisch]] (ouchof Shuwa), [[Tubutaole]] (Nilo-Saharaans) en [[Tagdal]] ('n Berbers-Saharaanse [[mingtaol]]).<ref name=ethnologue/>
 
Nao sjatting 90% vaan de bevolking is [[islam|moslim]], veural [[soenna|soenniete]] en [[soefisme|soefi's]]. 5% is [[christendom|christelek]], 4% hingk nog aw animistische religies aon.
 
==Historie==
In d'n Oertied moot gans Niger entans veur 'nen tied vaan doezende jaore greun en vröchbaar zien gewees (zoegenaomde [[Greune Sahara]]). Zeker sinds 't begin vaan de jaortèlling is 't land evels al veur e groet deil weustenij. Zoe in d'n [[dertienden iew]] kaome de Toeareg binne. In de [[vieftienden iew]] kaom 't weste vaan 't land in han vaan 't [[Songhairiek]], wat hei bezittinge heel tot 't in [[1591]] inveel. De Zarma stamma vaan hun aof. In d'n [[achtienden iew]] kaome de [[Fula (volk)|Fula]] in 't land. In de [[negentienden iew]] kaom in wat noe Noordwes-Nigeria is 't [[Sokoto]][[kalifaot]] op; versjèllende klein voorstedómme vaan etnische Hausa op Nigerese groond verzatte ziech tege dat riek. De boetegrens vaan 't kalifaot zouw de grens tösse Franse en Ingelse expansie, en later tösse Niger en Nigeria, goon markere.
 
In de negentienden iew ouch kaome de ierste Europeane 't gebeed binne, um te beginne veural es [[oontdèkkingsreize]]gers um de Niger stroumopwaarts te verkinne. Pas tege 't ind vaan d'n iew kaome hei de [[Frankriek|Franse]] binne. Veural de Berbers lete ziech neet zoemer oonderwerpe. Pas in [[1922]] woort Niger 'n Franse kolonie, die deil oetmaakde vaan [[Frans Wes-Afrika]]. Nao d'n [[Twiede Wereldoorlog]] woort veur mier otonomie gezörg. In [[1958]] woort Niger 'n otonoom staot, in [[1960]] 'n oonaofhenkelek land. Ierste president woort [[Hamani Dior]].
 
Niger woort gein democratie meh bleef tot [[1974]] 'nen einpartijstaot, zij 't wel eine mèt 'n civiel regering. In dat jaor evels pleegde kolonel [[Seyni Kountché]] 'ne staotsgreep. Heer bleef tot zienen doed in [[1987]] aon. Zienen opvolger kolonel [[Ali Saibou]] perbeerde hervörminge door te veure, meh wie die nao de zin vaan intellectuele neet snel genóg gónge, mós heer in [[1991]] aoftrejje. Professor [[André Salifou]] leide noe 'n euvergaanksregering die deepgoonde politieke tot stand brach. Naotot verkezinge in [[1995]] evels 'n patstèlling tot stand brachte, greep 't leger in [[1996]] obbenuits de mach. Nao 'ne nuie coup in [[1999]] woort obbenuits de democratie ingestèld, die in 't begin good wèrkde. Wie president [[Mamadou Tandja]] zie bewind evels op de langen door góng corrumpere, naom de oonvrei touw. Sinds [[2010]] is 't leger weer aon de mach.
 
==Bronne==
''Dit artikel is gooddeils gebaseerd op, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in [http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Niger&oldid=439271539 dees versie; wijer op [[:en:Culture of Niger]], [[:en:Languages of Niger]], [[:en:Wildlife of Niger]].''
 
<references/>
 
{{Afrika}}
[[en:Niger]]
Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "https://li.wikipedia.org/wiki/Speciaal:MobielVerschillen/272203"

Navigatiemenu