Sociaol media
Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.
Sociaol media zien media, in de regel euver 't internèt, die gebrukers in staot stèlle neet allein passief te consumere meh ouch actief mèt te doen en daobij direk mètein te communicere. De communicatie is in de regel ziechbaar veur alle aander gebrukers en me kin, blokkades daogelaote, mèt alle aandere gebrukers verbindinge aongoon.
Veurluipers mèt 'n vergeliekbaar formule vint me al in 1960, es aon de Universiteit vaan Illinois 't program PLATO weurt gelanceerd. Later koume gebrukers vaan 't (primitief) internèt mètein in aonraking op via Bulletin board systems, en via Usenet-gróppe die mèt e-maillieste wèrke. Mèt de koms vaan 't World Wide Web (vaanaof 1990) koume ouch fora tot bleuj, boe lui vaan euver de ganse wereld mèt dezelfde smaak, ideeë of intrèsses ziech vinde. Sites wie Geocities, SixDegrees en in Nederland De Digitale Stad gelle es monuminte oet de jaore negenteg.
Sociaol media wie v'r ze noe kinne bleuje pas nao 2000 op, mèt 't Web 2.0, es PHP en vergeliekbaar nui opmaaktaole 't gemekeleker make um 'n kemissie op 'n website achter te laote. Zoe oontstoonte in de jaore nul sites wie Facebook, Hyves (in Nederland) en Netlog (op 't Belsj). Zoe'n media neump me sociaol nètwerksites. LinkedIn, sterk geriech op carrière make, is dao ouch e veurbeeld vaan.
E paar jaor jonger is 't typ vaan 't microblog. Hei vertèlle gebrukers in korte beriechte (oersprunkelek maximaol 140 teikes) wat gebäört, of wat ze op 't hart höbbe. Sjaolveurbeeld is Twitter, wat ziech allewijl heet umgeduip tot X; naovolgers/concurrente zien oonder mie Bluesky, Mastodon en Threads.
Medianètwerke zien veural veur 't deile vaan pleetsjes en/of filmkes gemeind. Me dink daan in de ierste plaots aon Instagram of 't vlöchteger TikTok of Snapchat. Soms weurt ouch YouTube detouw gerekend, al is dat mie 'n website-awwe stijl.
Ouch de bove al geneumde discussie- en gemeinsjapsfora zien anno 2025 nog levend en wel. Allewel tot de icone vaan de jaore negenteg gooddeils zien verdwene, leve Reddit, Quora en Discord nog volop. Zeker de lèste vervölt 'n dujeleke sociaol functie.
De koms vaan sociaol media heet 't media- en internètlandsjap hendeg veranderd. De groete miejerheid vaan de internètgebrukers maak devaan gebruuk. Op sociaol media is väöl kritiek gewees: zoe zouwe ze hendeg verslavend zien (neet in de lèste plaots veur kinder), geveuleg veur pesgedraag of online beïnvleujing (beveurbeeld, meh neet allein, grooming) en neet es lèste ideaol veur 't roondstruie vaan valse informatie. Zoe zouwe ze sjaoj aon de democratie doen en 't populisme in de hand wèrke. Sommege len höbbe 't gebruuk vaan sociaol media door kinder verboje of aon ban gelag.