Paul Crutzen

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Paul Josef Crutzen (Amsterdam, 3 december 1933 - Mainz, 28 jannewarie 2021) waor 'ne Nederlandse sjemis en meteoroloog. Heer woort veural bekind um zien oonderzeuk nao de ozonlaog, boe heer in 1995 de Nobelpries veur kraog.

Leve

Paul Crutzen woort in 1933 gebore es zoon vaan Jozef Crutzen en Anna Gurk. Zien awwers wèrkde in de horeca: ziene pa waor kelner, zien mojer kokkin. In 1951 deeg 'r indexame HBS, meh umtot zien ciefers neet hoeg genóg waore, kós 't neet nao de universiteit en mós 'r de MTS goon doen. Vaan 1954 tot 1958 wèrkden 'r es brögkebouwer bij de gemeinte Amsterdam en vervölden 'r zien deenspliech.

In Zwitserland kaom 'r de Finse Terttu Soininen tege, mèt wee 'r in 1958 trouwde. Ze gónge in Zwede wone, boe Crutzen aon de universiteit vaan Stockholm góng wèrke es computerprogrammeur bij de vakgróp meteorologie. Heer waor tot 1966 betrokke bij versjèllende projekte roond veurspeulingsmodelle, en góng dao ouch zelf studere. In 1963 deeg heer zie doctoraolexame; in 1973 promoveerde heer tot doctor. Tot 1974 zouw Crutzen es oonderzeuker bij de Stockholmse universiteit betrokke blieve; tösse 1968 en 1970 doceerde heer daobij ouch in Oxford.

In 1974 verhuisden 'r gezin nao Amerika, en wel nao Boulder (CO) boe heer aon 't National Center for Atmospheric Research góng wèrke. Vaanaof 1980 waor 'r directeur vaan 't Max Planck Instituut in Mainz, boe heer tot zien emeritaot in 1998 wèrkde. Tot zienen doed bleef 'r in Mainz woene.

Werk

Crutzen deeg in de jaore zèsteg en zeventeg oonderzeuk nao de ozonlaog. Heer meinde tot de daan gebrukeleke theorie euver de opbouw vaan ozon de woernumminge neet gans kós verklaore. 't Mós get geve wat ozon in de atmosfeer aofbraok, en Crutzen dach aon stikstofverbindinge vaan biologischen oersprunk. Heer tuinde aon tot stikstofmonoxide (NO), wat door fotolyse weurt gevörmp oet 't natuurlek geproduceerd lachgaas (N₂O), oonbeperk ozon tot gewoene zuurstof kin aofbreke (NO + O₃ → NO₂ + O₂; NO₂ → NO + vrije zuurstof (door fotolyse); boenao 't nui NO-molecuul de reactie weer herhaolt).

't Belaank vaan dit oonderzeuk woort aongetuind in 1974, wie Mario J. Molina en Frank Sherwood Rowland aontuinde tot zoeget inderdaod in de atmosfeer gebeurt mèt CFK's, 'n klasse vaan kunsmaotege gaze die toen väöl es keulmiddel en driefgaas woorte gebruuk. Midde jaore tachteg woort dit nog pienelek dujelek wie me boven Antarctica e look in de ozonlaog voont. Dit leide tot e wereldwij beperking in de productie vaan CFK's, boenao de aofbraok vaan de ozonlaog begós te stoppe.

Veur dit oonderzeuk kraoge Crutzen, Molina en Sherwood Rowland in 1995 same de Nobelpries veur de sjeikunde.

Bron

Dit artikel is gebaseerd op, en los-eweg vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, en wel in dees versie.