Nui-Guinee
Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.
Nui-Guinee daan wel Nui-Guinea is e tropisch eiland tösse d'n Indischen en de Stèllen Oceaon, wat geologisch deil oetmaak vaan Australië. 't Eiland, mèt 785.753 km² 't twiede groetste op de wereld (nao Greunland), is staotkundeg verdeild tösse Indonesië (westelek deil) en de soevereine staot Papoea-Nui-Guinee (oostelek deil). De naom, 'n verwijzing nao de regio Guinea in Wes-Afrika is door 't Nederlands bewind bedach, roond 't begin vaan de Nederlandse kolonisatie; daoveur stoont 't bekind es Schouten-eylandt. In de regio gebruuk me de naom Papoea, wat iers en veural de naom vaan de inwoeners is (Maleis papua = 'kroeshaor'). In amtelek Indonesisch weurt vaan Irian gesproke.
Nui-Guinee is vaan 't vasteland gesjeie door e continentaol plat, wat in iestije druugvèlt. Mèt d'n Indonesischen arsjipel is 't noets verboonde gewees. Dit maak tot de natuur vaan 't eiland väöl gemein heet mèt die vaan Australië. Me vint hei beveurbeeld väöl buildiere. Zoeget 60.000 jaor geleie - arsjeologe zien 't hei neet gans euver ins - kaome de ierste minse nao Nui-Guinee. Later kaome aander volker nao 't eiland; vrij recint nog de Austronesiërs, die veural de wes- en noordkös bezatte. In de prekoloniaolen tied meujde voorste vaan d'n Indonesischen arsjipel ziech noe en daan mèt 't eiland. De lui in 't binneland zouwe nog laank mèt rös weure gelaote, ouch later nog.
Koloniaol claims begóste in de vreug negentiende iew. Al in 1828 lagte de Hollenders formeel beslaag op 't westelek deil, meh dit woort neet doorgezat. In 1884 woort 't noordoostelek deil Duits gebeed; de Britte pakde dao-op, vaanoet hun kelonie Queensland, 't zuidooste. Dit deil woort in 1906 aon Australië euvergedoon. Bij 't Verdraag vaan Versailles in 1919 kraoge de Australiërs gans 't ooste in han. Kolonisatie góng mer bitteke bij bitteke, en zelfs tegen 't begin vaan d'n Twiede Wereldoorlog waor 't binneland gooddeils oongemeujd, oonbekind zelfs bij de Europeaone. 't Westelek deil hoort tot 1949 bij Nederlands-Indië en zouw tenao nog tot 1962 (es Nederlands-Nui-Guinee) oonder Nederland blieve, ietot 't (nao e jaor VN-bestuur) toch aon Indonesië woort euvergedrage. Sindsdeen heet e groet deil vaan de bevolking ziech hel tegen 't Indonesisch bewind verzat. 't Oostelek deil bleef tot 1975 Australisch; daonao góng 't apaart.
Nui-Guinee steit oonder ecologe bekind es e gebeed mèt 'n oetzunderlek groete biodiversiteit. Ouch cultureel is 't eiland extreem divers. De väöl Papoeavolker höbbe dèks gans versjèllende culture en spreke mie es doezend taole die dèks niks mètein te make höbbe. Door sjaolvergroeting geit de lèste jaore väöl vaan die diversiteit verlore. Groete taole veur de communicatie oonderein zien Maleis (Indonesisch) in 't weste, zoewie Tok Pisin en Hiri Motu in 't ooste.