Liew
Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.
De Liew (Panthera leo) is e groet katechteg zoogdier, wat veural in Afrika en wijer in India leef. Ziene bijnaom is keuning vaan de bieste.
Fysieke kinmèrke
[bewirk | brón bewèrke]De liew is relatief groet en wie de meiste carnivore slaank gebouwd. De mennekes zien aonmèrkelek zwoerder es de vruiwkes; tot 250 kg, boe de vruiwkes 180 kg hole. De mennekes versjèlle uterlek door hun maone. De liefskleur is egaoleg goudgeel, allewel witte liewe ouch veurkoume. De liewe höbbe 'n extreem kort dermkenaal, boedoor ze op vleis vaan veural groeter proeje aongeweze zien.
D'n draagtied vaan 'n liewin doort drei maond, boenao ze eint bis vief jonge wörp. Dees jonge, welpe, weure gewoenelek nao ach weke gespiend, meh me kint gevalle boe-in 't tepelvore langer es e jaor doort.
Leefgebeed
[bewirk | brón bewèrke]Oets kaome liewe in gans Afrika, in Zuidwes-Azië vaan Törkije tot India en zelfs in Zuid-Europa veur. In Europa is 't bies al in de ajdheid oetgestorve; in de late Middeliewe moot 't bies in 't Kortbij Ooste en Middel-Ooste oetgeroejd zien gewore. In de vreug twintegste iew verdween 't bies door jach oet Noord-Afrika. Allewijl zien de liewe beperk tot Afrika ten zuie vaan de Sahara en 't Gir-rizzervaat in India (boe nog 300 exemplaore leve). De positie vaan de liew varieert vaan nog vrij dominant (bev. in 't Krugerpark in Zuid-Afrika) tot hiel kwetsbaar (bev. in India). Ech risico op oetsterve liekent 't bies neet te loupe, umtot hiel väöl zoos liewe höbbe en demèt fokke.
De liew priffereert e gemaoteg naat, ope landsjap wie de savanne.
Gedraag
[bewirk | brón bewèrke]
Aanders es d'n tieger is de liew e grópsbies, boe-in de rangorde patriarchaol is. De liewinne zörge veur de jach, dewijl de mennekes inkel actief weure bij 't verdeidege vaan hun territorium. De bieste, ouch de vruiwkes, slaope gemeinelek lang, tot 20 oor op 'nen daag, meh noets deep, wie alle katechtege. De jach riech ziech op alle bieste, vaan insekte bis olifante, meh de veurkäör höbbe bieste wie zebra's, antilope, die in kuddes graoze en door de gansen tróp liewinne intensief bejaog weurt. Aonvalle op minse koume veur meh zien relatief zeldzaom.
Oonder de paortied paore de liewe gemeinelek um 't kerteer, in roulatie.
Oondersoorte
[bewirk | brón bewèrke]- Noordooscongolese liew (Panthera leo azandica)
- Katangaliew (Panthera leo bleyenberghi)
- Congolese liew (Panthera leo hollisteri)
- Zuidafrikaanse liew (Panthera leo krugeri)
- Berberliew (Panthera leo leo), oetgestörve
- Masailiew (Panthera leo massaicus)
- Kaapse liew (Panthera leo melanochaita), oetgestörve
- Oosafrikaanse liew (Panthera leo nubica)
- Aziatische liew (Panthera leo persica)
- Abbesiense liew (Panthera leo roosevelti)
- Wesafrikaanse liew (Panthera leo senegalensis)
- Somalische liew (Panthera leo somaliensis)
- Kalahariliew (Panthera leo verneyi)
Liewe in de minseleke cultuur
[bewirk | brón bewèrke]De liew is e bies wat de minsheid al sinds tije fascineert. Gein aander bies zouw oets zoe dèks in literatuur en beeldende kuns veurkoume. De Biebel sjijnt de liew 130 kier te neume. De liew gelt in de minseleke gedachtewereld es versjäörend en vreed, meh ouch courageus, vaanweeg de bevloge meneer boe-op heer zie territorium tot op 't lès kint verdeidege. Um die eigensjap zien liewe hoegfrequent es heraldische bieste.