Israël
Dit artikel is gesjreve in 't Mestreechs. 't Weurt gewaardeerd óm in dit artikel 't Mestreechs aan te hauwe of aan te gaeve welk anger dialek gebroek is.
| Staot Israël | |||
|
|
|||
| Basisgegaevens | |||
| Officieel taal | Hebreeuws, Arabisch | ||
| Hoofsjtad | Jeruzalem (betwis) | ||
| Sjtaotsvörm | Parlementaire Democratie | ||
| Sjtaotshoof ([[{{{lies}}}|lies]]) | Reuven Rivlin (sinds 24 Juli 2014) | ||
| premier | Benjamin Netanyahu | ||
| [[{{{titelhoofregering1}}}]] | {{{naomhoofregering1}}} | ||
| [[{{{titelhoofregering2}}}]] | {{{naomhoofregering2}}} | ||
| [[{{{titelhoofregering3}}}]] | {{{naomhoofregering3}}} | ||
| Religie | {{{religie}}} | ||
| Opperflaakde – % water |
20770 km² ~2% |
||
| Inwoeners – Deechde: |
8,238,000 (1-10-2014)[1] 324/km² |
||
| Biekómmende gegaeves | |||
| Munteinheid | Sjeqel (NIS) (ILS) |
||
| Tiedzaone | UTC +2 | ||
| Nationale fiesdaag | 14 mei | ||
| Vouksleed | HaTikva (De Hoop) | ||
| Web | Code | Tel. | .il | ISR | +972 | ||
Israel (Hebreeuws en Arabisch:دولة اسرائيل ,מדינת ישראל) (Hebreeuwse oetspraok: medinat jisra'el, letterlek "Staat Israël")) is e land in 't Midde-ooste en de einege staot op de wereld mèt 'ne Joedse groondslag. 't Land is in 1948 gestiech op 't groondgebeed vaan de aw Britse kolonie Palestina, boevaan 't oongeveer dreikwaart besleit.
Inhawd
Geografie[bewirk | brón bewèrke]
Israël is gelege op de samekoms vaan Europa, Azië en Afrika. 't Land is gelege aon de oosteleke Middellandse Zie en is zoe groet (of beter gezag klein) es half Nederland (binne de Greun Lijn). Oondanks zien beperkte gruutte, heet Israël een zier oetlaopend klimaat. In 't weste - de Sjaron - bevindt ziech een redelek vlaak dal. 't Klimaat in de Sjaron is werrem en erg vochtig; zoe wie 'n benajde zomerdaag. In 't noorde zien mierdere berge (boeöonder de Karmel bij Haifa), boe aoch regelmaoteg snie völt. In 't noordooste lègke de heuvels vaan Galilea, boe aoch de bekinde Zie vaan Galilea lègk. Mie richting ooste (in de buurt van Jeruzalem) steig 't landsjap snel en weurt duudelek druger. Door die huugte - Jeruzalem lègk op ongeveer 'ne kilometer bove de ziespiegel - is 't daor altied 'n paar gräödsjes kowwer es in de Sjaron. Nog mie nao 't ooste keldert 't landsjap: de Doei Zie is 't deepste punt op Eerd (~400 meter oonder zieniveau). De zuideleke hèlf vaan Israël besteit veur z'n gehiel oet de Negev-woestein. Dao kin 't extreem werrem weure, en regent 't meh ein of twie keer per jaor.
Gesjiedenis[bewirk | brón bewèrke]
Prehistorie[bewirk | brón bewèrke]
Biebelse tied[bewirk | brón bewèrke]
't Weurt euver 't algemein aogenomme tot Israël zoe'n 3500 jaor geleijje iers duudelek väörm heet gekrege onder luij oet Canaän. In aajd-Egyptische tekste keump de naom 'Israël' veur t iers veur in 1209 veur de jaortèlling. In 1020 veur de jaortèlling woorte de Israëlische dörpkes vereinig oonder ein keuninkriek, mèt Saul es keuning. Dit "Vereinig Keuninkriek vaan Israël" heet bestande tot 930 veur de jaortèlling, en in totaal drei keuninge gehat: Saul, David en Solomon. Nao de doed vaan Solomon heet dit keuninkriek zich gesplits in twie deile: 't noordelijke Keuninkriek vaan Israël, en 't zuideleke Keuninkriek vaan Judah.
Dizze situatie bestoont tot 722 veur de jaortèlling, toen 't neo-assyrische riek Israël bezat en häör hoofstad (toen Samaria) vernietigde. In de 6e ieuw veur de jaortèlling woort Judah veroovert door Nebuchadnezzar II oet Babylon, boenao de tempel vaan Solomon vernietigd woort en de bevolking woort verbanne nao Babylon. Fieftig jaor later woort Babylon zellef weer verovert door Perzië, en onderdane vaan aander volke woorte religieuze vrijheid gegeve, boenao de lui van Judah (de Joede) zien trögkgekierd naor Judah. De Twiede Tempel vaan Jeruzalem woort gebouwd. Roond dizze tied heet 't Joedse geluif, zoeës v'r dat noe kinne, ziech duudelek oontwikkeld ('t woort 'Joed' keump oeteindelek vaan 'Judah').
Door invloed van de Grieke woort Israël later Hellinistischer, mèh kreeg in 160 veur de jaortèlling toch volledig zèlfbestuur oonder de Hasmoonse dynastie. Dit keuninkriek waor Joeds, allewel de bureaucratie vaol zaot mèt Grieke. De Hasmoonse dynastie heet 't tot 37 veur de jaortèlling oetgehawwe, toen de Romeine keuning Herod op d'n troen zatte. Neet väöl later mot Jezus vaan Nazareth gebore zien in Bethlehem.
'n Paar decennia nao de doed vaan Jezus höbbe ziech 'n aontal Joedse opstande tege de Romeine veurgedoon, mèt es einde de Opstand vaan Bar Kochbah vaan 132 tot 136. Tijdens dizze opstand voonte volgens de Cassius Dio 580,000 Joede de doed, en woort d'n Twiede Tempel in Jeruzalem vernietig. Keizer Hadrianus verbood Joedse zake, boenao de bevolking weijer kroomp en langzemaon wegtrok, mèt de Joedse diaspora es gevolg.
Middeliewwe[bewirk | brón bewèrke]
Ottomaanse tied[bewirk | brón bewèrke]
Zionisme en de Britse tied[bewirk | brón bewèrke]
In de 19e iew waor 't credo vaan 't Joedse establishment in Europa um ziech steeds mie te assimelere in de Europese maatsjappij, in de hoop tot dit anti-semetisme zow vermindere. Tot de Oosterieks-Hongaarse journalis Theodor Herzl in 1895 zien book Der Judenstaat publiceerde. In Der Judenstaat betoogde heer tot de Joede beter aof zowwe zien in hun eige land, dat bij veurkäör in 't historische Joedse toesland - Israël - zow motte kaome te lègke. Dit idee vaan zionisme bleek aon te sloon bij väöl Europese Joede, en woort versterk door de herleving vaan 't Hebreeuws es dagelijkse taol door Eliezer Ben-Jehudah. 't Joeds Nationaal Fonds en aandere organizaties woorte opgeriech um Joedse immigratie naor Palestina te ondersteune. In 1922 waore d'r 83,000 Joede in Palestina; in 1946 waore dat d'r al 608,000.
Nao 't einde vaan de Ierste Wereldoorlog veel 't Ottomaans Riek oet mekaar, en naome de Britte de mach euver in e groet gedeilte vaan 't Midde-Ooste, boeöonder 't huidige Israël, noe umgedäöp tot 't Britse Mandaat in Palestina. Al in 1917 stèlde de Britte veur um 'n Joedse staat op te riechte in 't Mandaat, mèt de Verklaoring vaan Balfour. Nao ethnische relle in 1920 woort de Haganah opgeriech, um de Joede te verdedige tege Arabisch en Brits geweld. Nao de verzelfstandiging vaan Israël in 1948 transformeerde de Haganah tot 't Israëlische leger. In 1922 woort de Balfourverklaoring in groete maote euvergenomme door de Volkerebond, dat de Britte een mandaat gaof um tot 1948 te zörge veur de splitsing vaan Palestina in 'ne Joedse staot, en 'ne Arabische staot. In dizze tied waor d'r väöl Joedse immigratie naor 't Mandaat, dat in grofweg vijf golve - de Aliyah's ("trögkkoms") - bestoont. Nao de opkoms vaan 't Nazisme in Europa greujde dizze immigratie steeds sneller, wat de spanninge in 't Mandaat op sjerp zat. De Britte probeerde vaanaof 1939 Joedse immigrante tege te howwe; väöl Joedse immigrante die de holocaust sjus hadde oontvluch kaome in Britse detentiekampe terech (oonder aandere op Cyprus).
Nao de Twiede Wereldoorlog woorte de Vereinigde Naties opgezat, dat al in 1947 een resolutie aonnam (33 veur, 13 tege en 10 blanco) tot splitsing vaan 't Mandaat in 'n Joedse staat en 'n Arabische. De Joede zowwe 'ne smalle kusstrook kriege, en daoneve de noordeleke vlaktes en de Negevwoestein, en de Arabiere de rest vaan 't land. Jeruzalem zow direk oonder VN bestuur kaome te valle - neet Joeds, neet Arabisch.'t Partitieplan woort door de mieste Joede good oontvaange, en me waor daan aoch euver 't algemein tevreijje. De Arabische inwoeners waore daorentege fel gekant tege 't plan, en neet väöl later braok daan aoch 'ne burgeroorlog oet. De Joede zaote in 't begin vaan dizze burgeroorlog in 't defensief, meh sloge later trögk mèt succes. De Palestijns-Arabische economie implodeerde en 250,000 Arabiere vluchtte of woorte verdreve.
Staat Israël[bewirk | brón bewèrke]
Op de veuraovend vaan 't einde vaan 't Brits mandaat, op 14 mei 1948, verklaorde David Ben-Goerion Israël veur oonaofhaankelek. Op dat momint waor de burgeroorlog nog in volle gaank. De Haganah, de groetste Joedse paramilitaire groepering, woort umgetoverd tot 't Israëlische leger. De volgende daag verklaorte Egypte, Transjordanië, Syrië, Libanon en Irak de nuij Israëlische staat d'n oorlog. In december vaan datzelfde jaor annexeerde Jordanië (toen nog Transjordanië) de gebiede die men tegenwoordig de Westelijke Jordaanoever nump. In 't veurjaor vaan 1949 woorte versjillende wapenstilstande geslote mèt de Arabische len, mèt op z'n lèts Syrië op 20 juli 1949. De grenze die toen zien aofgesproke (de greun lijn) gelden euver 't algemein noch altied es internationaal erkende grenze. 't Westelek deil van Jerusalem kaom in 't Israëlische gebied te lègke.
Nao d'n oorlog kraog Israël te make mèt groetschalige immigratie. Zoe'n 700,000 joedse vluchtelinge, veurnamelek oet Europe en de Arabische wereld, zowwe Israël bereike in de drei jaor tusse 1948 en 1951. Noch mie zowwe later kaome. De bevolking greujde vaan 800,000 in 1948 naor 2 miljoen in 1958. Dit had ziene weerslaag op de economie. Op vaonalles waor 'n tekort, en de socialistische regering vaan Ben-Goerioen had meujte roont te kaome, gezeen de mieste immigrante vluchtelinge waore mèt wienig of gein bezittinge en geld. In september 1952 woort daan aoch 't in Israël zier controversiële Verdraag vaan Luxemburg geslote tusse Isräel en Wes-Duitsland, boemèt de Duitsers de Israeli's eenkele miljarde DM zowwe betaole es compensatie veur 'tgeen de Nazi's de Joedse bevolking höbbe aongedoon.
Demografie[bewirk | brón bewèrke]
Israël heet zoe'n 8 miljoen inwoeners, boevaan ongeveer dreijkwaart Joeds is, en de res mèt name Arabisch (boevaan weer de mieste Moslim zien, mèt 'ne kleine Christeleke minderheid). Israël heet al jaore de hoegste bevolkingsgreuj in de OECD.
De Joedse bevolking kin opgedeild weure in de Asjkenazi, die oet (Midde-)Europa kaome, en de Sefardi, die oet de len um de Middellandse Zie en Arabische len kaome. Weijjer kin me de Joedse bevolking opdeile in de seculiere (de groetse groep), religieuze en de orthodoxe Charediem.
Israël is sterk verstedelek, en grofweg de hèlf vaan de bevolking woent in de metropool in en roond Tel Aviv (de Goesj Dan). De mieste stede zien etnisch homogeen, mèt plaotse boe mèt naome Joede woene, en plaotse boe mèt naome Arabiere woene. De Arabische bevolking woent mèt name in de oosteleke Sjaron en in 't noorde. Gemengde stede zien Jeruzalem, Haifa, Akko en in mindere maote aoch Tel Aviv.
Daoneve guuf 't 'n paar kleinere etnische groepe. De Druze woene mèt naome in 't noorde vaan Israël, en de nomadische Bedouïene zwerve euver de weijjer praktisch lege Negev.
Referenties[bewirk | brón bewèrke]
Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle
| Lenj in Azië |
|---|
| Afghanistan | Armenië¹ | Azerbeidzjan | Bahrein | Bangladesh | Bhutan | Birma | Brunei | Cambodja | China | Cyprus¹ | Filipiene | Georgië¹ | India | Indonesië | Iran | Irak | Israël | Japan | Jeme | Jordanië | Kazachstan | Kirgizië | Koeweit | Laos | Libanon | Maledive | Maleisië | Mongolië | Nepal | Noord-Korea | Oezbekistan | Oman | Oos-Timor | Pakistan | Papoea-Nuuj-Guinea | Rusland¹ | Qatar | Saoedi-Arabië | Singapore | Sri Lanka | Syrië | Tadzjikistan | Thailand | Turkieë¹ | Turkmenistan | Vereinegde Arabische Emirate | Vietnam | Zuud-Korea |
| Aafhenkelike gebejer: Akrotiri en Dhekelia¹ | Gazasjtroek | Hong Kong | Macau | Westelike Jordaankantj |
| Sjtatus betwis: Abchazië | Hoeg-Karabach | Palestiense Sjtaot | Naord-Cyprus | Taiwan | Zuud-Ossetië |
| 1. Dit land ligk gedeiltelik of gans in Azië, meh weurt óm cultureel en historische raejes bie Europa ingedeild. |
