Bosnische Börgerkrieëg

Van Wikipedia
Gank nao: navigatie, zeuke

Dit artikel is gesjreve in 't Heëlesj. 't Weurt gewaardeerd óm in dit artikel 't Heëlesj aan te hauwe of aan te gaeve welk anger dialek gebroek is.


Links: aaval óp 't Bosnisch parlement, rechts: ginneraal Ratko Mladič, ónger: soldoat va Dutchbat.
Etnische compositie va Bosnië: blów (Kroate), greun (moslims), ruëd (Serve). De witte lien is de hudige gréns tusje de Moslim-Kroatische Fidderasie en de Servische rippebliek.
Ing sjtroat i Sarajevo noa d'r krieëg.

D'r Bosnische Börgerkrieëg woar 'ne krieëg die gevóchte woeëd in de vuurmoalig Joegoslavische deelsjtoat Bosnië tusje 6 april 1992 en 14 december 1995. De krieëg óntsjtóng as gevólg va de winse vuur de ónaafhankeligheid va 'ne aparte Bosnische sjtoat, los van Joegoslavië. 't Kónflik woeëd complèxer durch etnische en rilegieuze teëngesjtèllinge tusje de drei groeëtste etnische grópe in Bosnië, de Bosniakke (Mohammedane), de Kroate (kattelige) en de Serve (orthodox-christelig).

Aalup en verlup va d'r krieëg[bewirk | brón bewèrke]

Aa 't eng va de joare tachentig en de aavang va de joare nuëgetig va de twintigsten ieëw woare i de meeste deelsjtoate va de toenmoalige Socialistische Republiek Joegoslavië nasjonaal partieje aa de maach geköame. D'r toenmalige Servische leider Slobodan Milošević (toendertied president va Joegoslavië), wilde vaweënge ikkenomische belange de rieëker deelsjtoate behawwe, oeë Kroatië tów behuëde. Bosnië behuëde neet tót de rieëker deelsjtoate; de echte grónge vuur 't behawwe va Bosnië woare 't groeëte aatal Serve die in 't gebeed woeënden. De Serve vörmde in 1991 31% va de bevólking i Bosnië, dat is zoeën 1.3 miljoen lüj. [1]

't Beikoamende perbleem woar (en is egelig óch nag sjteëts) dat de etnische grópe in 't nüj Bosnische lank verdeelt zint in e bepoald gebeed van 't lank. De Serve woeëne vuurnamelig in 't noarde en oeëste va Bosnië. De Moslims woeëne in 't midde en noardweste van 't land. En de Kroate woeëne in 't weste en in 't zude, ó.a. i de umgeëving va Mostar.

De Serve vuëlde zich bedrieëgd durch de Bosnische winse vuur ónaafhankeligheed en winsden óp dön buët 'n ónafhankelige Servische rippebliek. Dees wins woeëd gesjtönd durch de cintroal rigiering va Joegoslavië, oeë i de Serve de mieëtste maach hant. óp 6 april 1992 veel 't JNA (Joegoslavische leger) en de nüj gevörmde Servische milities Oeës-Bosnië binne. 't Ieësjte doel woar de hoafsjtad Sarajevo. De ópmasj verleëp sjnel en de Serve bezatte i de zuëmer van 1992 groeëte dele va Bosnië. De dele koame uëveree mit de gebeder oeë de Serve woeënde. D'r woeënde neet alling Serve in 't Servisch gekonterleëde gebeed. De Moselmànne en Kroate die in 't betrèffende gebeed woeënde, woare sjnel doelwit vuur etnische zoeveringe. Óch trókke de Servische trópe Bosnisch gebeed binne, en besjöate Bosnische dörper en sjteëj. Sarajevo woeëd óch beleëgerd (zuuch: Sjlag um Sarajevo. I juni va 1992 góf 't al 2.6 miljoen vlöchtelinge, oeë va de mieëtste intern.

In dezèlfde zuëmer (va '92) kame de ieësjte bilder i 't zjernaal en de media uëver groeëtsjalige etnische zoeveringe, zoeëwie de massamoarde va Visegrad, de massamoarde va Foča en de moarde bei Prijedor. De boew va kónzetrasiekampe was kinmerkenk, óch willekuërige executies kame vuur. De kampe Omarska, Keraterm, Prijepolje en Sušica woare beróch, en mieë as 2.600 lüj vónge doa de doeëd. Óch de Kroate boewde kampe, oeë ungeveër hóngerd lüj sjtörve, vuurnamelig óch durch executies. De leëvesumsjtangigheëde i de kampe woare wieër zier sjlech. Doa neëve kame verkrachtinge vöalvöldig vuur. [2] [3] De situatie versjlömmerde i toenemenge mieës durch aa-valle teënge ee-anger: de Kroate en Moselmanne vermörde óp dön buët Serve. Sjpieër kame óch mujahidieë, djihadistische vèchters, die noa ege zaan vóchte vuur de moslims die óngerdrökt woeëde. Óch va de moslims, meh mit naam durch de mujahidieë zint groeëte krieëgsverbreëke gepleëg. [4]

In 1993 woeëd de krieëgssituasie nag complexer durch 't conflict tusje de bónggenoate de Kroate en moslims. Dit óntsjtang as de Kroatische milities óngeree-anger ónenigheed hant uëver de samewirking mit de moslims. De radikaler tek va de Kroate name de uëverhang, een dees hat tót gevólg dat de Kroate óch moslims aavele. In dat joar woeëd óch d'r Bosnische minister-presient Hakija Turajlić vermoard durch 'n Servische militie. Dit woar ee va de groeëtste verlieze vuur de Bosnische rigiering. [5] De sjlag um Bihać, ing sjtad in 't noardweste va Bosnië, begós óch in 1992, oeë de sjlach in 1993 't heftigst woar. Zoeën 5.000 doeëde vele hei. De zoeveringe vónge ónvermingerd plaatsj. In en um Mostar woeëd óch gevóchte, oeë bei g'n monementaal Stari most (aw brögk) uëver g'ne reveer d'r Neretva woeëd gesjpringd durch de Kroate.

In 1994 woar 't joar beheësj durch 't akkoord va Washington, oeë bei de Kroate en Bosniakke vuur óngerlinge vreëde teëkende. De VN, ónger de noam UNPROFOR lieëde militaire en humanitaire operaties, zoeëwie operatie Bøllebank en Amanda, bevóchte durch de Dene en Zjweëde. Dees acties hant allewaal geë groeët succes. Sarajevo blieëf attekeërt durch Servische bomberdieringe en besjetinge, oeëva de doeëdeligste de Markale-trasjedieë woar, oeë bei 110 börgers de doeëd vónge.

1995 woar beheësj durch de trasjedieë va Srebrenica. Srbrenica woar 'n moslimenclave, umsjlöate durch Servisch gebeed, Die enclave woeëd gesjüts durch de soldate va de VN. De Servische milities, ónger leiding va d'r Bosnisch-Servische ginneraol Ratko Mladić beleëgerde g'n sjtad. De Hollesje soldate die g'n sjtad móste sjütse, sjtónge ónger groeët gever en tiedsdrök, vaweëge de Servische besjietinge óp g'n sjtad. De Hollesje trópe gónge uëver óp óngerhandeling mit de Serve, oeënoa de Serve g'n sjtad en umliggende dörper inname. 't Gevólg heiva woar de doeëd va meh as 8.300 Mohammedane va Srebrenica en umliggenke dörper. De mieëtste sjlachoffesj woare moslimmenner die woeëde doeëdgesjöate i ge busjer um g'n plaatsj. Dit woar vöal sjpieër pas bekank gewoare. De mieërste lichame va de sjlachoffesj woeëde tót inkel joare noa de trasjedieë gevónge in massagraver in ge bebósjde berg.

Ópgravinge i ge massagraver rónk Srebrenica (1996).

Inkel moande sjpeëter beteëkende 't Dayton-akkoord óp 14 december 1995 't eng va d'r krieëg. Bosnië woeëd verdeeld i zingen hütse vorm: ing Moslim-Kroatische Federatie en ing Servische Rippebliek. [6]

Verlieze[bewirk | brón bewèrke]

De mieëtste sjattinge va de doeëde va d'r krieëg geëve getalle aa va rónk de 100.000. De doeëdetellinge varieëre uëver 't algemeë va ungeveër 94.000 bis 107.000. Anger sjattinge geëve getalle va boave de 250.000 en zelfs 329.000 aa. 't Guëf dös (nag) geë vas doeëdetal, meh i d'r krieëg vele zikker meh as 100.000 doeëde. [7] Daomit is de Bosnische krèèg de duëjeligste va de Joegoslavische krieëge. De Bosnische oetgaaf va de Public health of the republic committee for health and social welfare geëf aa dat 't 174.914 gewónge góf, meh alling al in 't gebeed dat i controle woar va de Kroate en de moslims. [8] Óch zing groeëte sjaal vrówminsj verkrach durch Servisch trópe. Vöal soldate en óch börgers hant boavedeen versjillenke vórme va geesteskrankheed ópgelöape, wie PTSS. D'r zint zoeën 34.700 vermiste; jieëkeren daag weëde nag lichame va sjlachoffesj va d'r krieëg gevónge, oeë va neet alle begrave zint.

't Joegoslavië-tribunaal[bewirk | brón bewèrke]

Ing internasjonaal réchbank i D'n Haag behankelt de zake die geraleteërt zint tót etnische zoeveringe en massamoarde die durch zoeëwaal Servische as durch Bosnische en Kroatische legers en milities zint gepleëg. In 2008 zint al veer Bosniakke, twólf Kroate en 45 Serve vuur krieëgsverbreke veruëdeelt. De hoafverdachte aa Servische kank, zint d'r vuurmalige presidint va de Servische Rippebliek Radovan Karadžić en d'r ginneraol Ratko Mladić deë verantwöadelig gehawwe weëd vuur de doeëd va 8.300 moslimmenner in en um Srebrenica. 't Proces teënge Ratko Mladić en Radovan Karadžić luip nag sjteëts. Slobodan Milošević, de toenmalige presiden va Joegoslavië, woeëd teëves verantwöadelig gehawwe vuur de krieëgsverbreke van 't Joegoslavisch Vólksleger en vuur 't propagandeëre va geweld, meh sjtórf aa 'ne hataaval óp 11 mieët 2006. Aa de Bosnische kank is de ginneraol Enver Hadžihasanović veruëdeelt tót drei-en-half joar kasjót vuur nalatigheed waat betref de krieëgsverbreke va de mujahidieë en de inval va de mujahidieë. De Bosnische militair Naser Orić weëd i hoeëger beróp vrieëgesjpröake va etnische zoeveringe óp Serve. Gelieëk wie de Servische politicus Vojislav Šešelj, die óp 31 mieët 2016 óp vieëtieën punte woeëd vrieëgesjpröake, oeë ónger plungering, moard, 't breëke va de krieëgswet, etc. [9] I Teëngezats tót Šešelj, woeëd d'r vuurmalige Servische politiker Radovan Karadžić sjuldig bevónge aa ó.a. genocide óp 't Bosnische vólk. Heë woeëd óp 24 mieët 2016 veruëdeeld tót 'ne gevangenissjtraf va de doer va vieëtig joare. D'r Nederlandse sjtoat weëd veranwöadelig gehawwe vuur de doeëd va drei Moslimmenner. [10]

Zuuch óch[bewirk | brón bewèrke]

  1. Joegoslavische krieëg
  2. Sloveense Ónaafhankeligsheedskrieëg
  3. Kroatische Ónaafhankeligsheedskrieëg
  4. Kosovo-krieëg

Brónne[bewirk | brón bewèrke]

  1. https://en.wikipedia.org/wiki/Demographics_of_Bosnia_and_Herzegovina
  2. https://bs.wikipedia.org/wiki/Koncentracioni_logor_Su%C5%A1ica
  3. https://en.wikipedia.org/wiki/Category:Concentration_camps_in_the_Yugoslav_Wars
  4. https://en.wikipedia.org/wiki/Bosnian_mujahideen
  5. https://en.wikipedia.org/wiki/Hakija_Turajli%C4%87
  6. https://en.wikipedia.org/wiki/Bosnian_War
  7. http://www.radstats.org.uk/no069/article3.htm
  8. https://en.wikipedia.org/wiki/Bosnian_War#Casualties
  9. http://www.icty.org/x/cases/seselj/tjug/en/160331_judgement_summary.pdf
  10. http://www.nrc.nl/nieuws/2013/09/06/nederland-aansprakelijk-voor-dood-drie-moslims-in-srebrenica/