Bosnische Börgerkrieëg

Van Wikipedia
Gank nao: navigatie, zeuke

Dit artikel is gesjreve in 't Heëlesj. 't Weurt gewaardeerd óm in dit artikel 't Heëlesj aan te hauwe of aan te gaeve welk anger dialek gebroek is.



Qsicon Under Construction.png
Aan dit artikel weurt de kómmenden tied nog gewirk.
Tot daen tied kan d'n inhaud van 't artikel veurnaam informatie misse of nog neet good in zie verbandj ligke.


Links: 't brennende Bosnische parlement i hoofsjtad Sarajevo. Rechs: ginneraal Ratko Mladić. Rechsónger: inne VN-militair i Sarajevo. Foto's gemaak durch Michail Jevstafjev
Etnische compositie va Bosnië: blauw (Kroate), greun (moslims), roeëd (Serve). De witte lien is de allewiel grens tussje de Moslim-Kroatische Federatie en de Servische Republiek
Ing sjtroat i Sarajevo noa d'r kreeg

D'r Bosnische Börgerkreeg is inne va de krege i Joegosjlavië, i g'ne deelsjtaat Bosnië en Herzegovina. D'r kreeg óntsjtóng wie Bosnië zich ónaafhankelig verkloarde in april 1992 en indigde pas óp 14 december 1995 mit de óngerteëkening van 't Akkoord van Dayton. 't Conflik escaleerde durch etnische en religieus teëgesjtellinge tussje de drei groeëtste etnische gróppe va Bosnië óngeree: de Bosniakke, de Kroate en de Serve.

Aaleiding[bewirk | brón bewèrke]

Aa 't ing va de tachtiger joare en d'r aavank va de nuëgetiger joare va d'r twintigste ieëw begós Joegosjlavië lankzaam oetee te valle. Dit góng gepaard mit de herleëving van 't nationalisme i versjeie deelrepublieke. Zoeë goof 't al in 1989 ónrouw i Kosovo, wie d'r president Slobodan Milošević sjloes maakde aa de autonomie van 't deelrepubliek. D'rzelfde president woar sjterk gerich óp 't vuurkómme van 't oeteevalle va zing lank. Soms houw dat mit economische belange te doon. Zoeë woare de deelsjtate Sjlovenië en Kroatië, die zich in 1991 begóste aaf te sjeide, de riekste va Joegosjlavië. Bosnië woar dat gaar neet. Waal woar zeëker 30% va de Bosnische bevolking Serviër. Die Serve woeënde vuural in 't oeëste en 't noarde va g'n deelrepubliek. 't Goof dus min of mieë e aafgebakend sjtuk lank oeë de Serve etnisch gezieë i de mierderheed woare.

Kreeg[bewirk | brón bewèrke]

De Serve vuëlde zich bedrieëgd durch de Bosnische winse vuur ónaafhankeligheed en winsden óp dön buët 'n ónafhankelige Servische rippebliek. Dees wins woeëd gesjtönd durch de cintroal rigiering va Joegoslavië, oeë i de Serve de mieëtste maach hant. óp 6 april 1992 veel 't JNA (Joegoslavische leger) en de nüj gevörmde Servische milities Oeës-Bosnië binne. 't Ieësjte doel woar de hoafsjtad Sarajevo. De ópmasj verleëp sjnel en de Serve bezatte i de zuëmer van 1992 groeëte dele va Bosnië. De dele koame uëveree mit de gebeder oeë de Serve woeënde. D'r woeënde neet alling Serve in 't Servisch gekonterleëde gebeed. De Moselmànne en Kroate die in 't betrèffende gebeed woeënde, woare sjnel doelwit vuur etnische zoeveringe. Óch trókke de Servische trópe Bosnisch gebeed binne, en besjöate Bosnische dörper en sjteëj. Sarajevo woeëd óch beleëgerd (zuuch: Sjlag um Sarajevo. I juni va 1992 góf 't al 2.6 miljoen vlöchtelinge, oeë va de mieëtste intern.

Etnische zuveringe[bewirk | brón bewèrke]

In dezèlfde zuëmer (va '92) kame de ieësjte bilder i 't zjernaal en de media uëver groeëtsjalige etnische zoeveringe, zoeëwie de massamoarde va Visegrad, de massamoarde va Foča en de moarde bei Prijedor. De boew va kónzetrasiekampe was kinmerkenk, óch willekuërige executies kame vuur. De kampe Omarska, Keraterm, Prijepolje en Sušica woare beróch, en mieë as 2.600 lüj vónge doa de doeëd. Óch de Kroate boewde kampe, oeë ungeveër hóngerd lüj sjtörve, vuurnamelig óch durch executies. De leëvesumsjtangigheëde i de kampe woare wieër zier sjlech. Doa neëve kame verkrachtinge vöalvöldig vuur. [1] [2] De situatie versjlömmerde i toenemenge mieës durch aa-valle teënge ee-anger: de Kroate en Moselmanne vermörde óp dön buët Serve. Sjpieër kame óch mujahidieë, djihadistische vèchters, die noa ege zaan vóchte vuur de moslims die óngerdrökt woeëde. Óch va de moslims, meh mit naam durch de mujahidieë zint groeëte krieëgsverbreëke gepleëg. [3]

In 1993 woeëd de krieëgssituasie nag complexer durch 't conflict tusje de bónggenoate de Kroate en moslims. Dit óntsjtang as de Kroatische milities óngeree-anger ónenigheed hant uëver de samewirking mit de moslims. De radikaler tek va de Kroate name de uëverhang, een dees hat tót gevólg dat de Kroate óch moslims aavele. In dat joar woeëd óch d'r Bosnische minister-presient Hakija Turajlić vermoard durch 'n Servische militie. Dit woar ee va de groeëtste verlieze vuur de Bosnische rigiering. [4] De sjlag um Bihać, ing sjtad in 't noardweste va Bosnië, begós óch in 1992, oeë de sjlach in 1993 't heftigst woar. Zoeën 5.000 doeëde vele hei. De zoeveringe vónge ónvermingerd plaatsj. In en um Mostar woeëd óch gevóchte, oeë bei g'n monementaal Stari most (aw brögk) uëver g'ne reveer d'r Neretva woeëd gesjpringd durch de Kroate.

Igriepe va de vredesmach UNPROFOR[bewirk | brón bewèrke]

In 1994 woar 't joar beheësj durch 't akkoord va Washington, oeë bei de Kroate en Bosniakke vuur óngerlinge vreëde teëkende. De VN, ónger de noam UNPROFOR lieëde militaire en humanitaire operaties, zoeëwie operatie Bøllebank en Amanda, bevóchte durch de Dene en Zjweëde. Dees acties hant allewaal geë groeët succes. Sarajevo blieëf attekeërt durch Servische bomberdieringe en besjetinge, oeëva de doeëdeligste de Markale-trasjedieë woar, oeë bei 110 börgers de doeëd vónge.

Val va Srebrenica[bewirk | brón bewèrke]

1995 woar beheësj durch de trasjedieë va Srebrenica. Srbrenica woar 'n moslimenclave, umsjlöate durch Servisch gebeed, Die enclave woeëd gesjüts durch de soldate va de VN. De Servische milities, ónger leiding va d'r Bosnisch-Servische ginneraol Ratko Mladić beleëgerde g'n sjtad. De Hollesje soldate die g'n sjtad móste sjütse, sjtónge ónger groeët gever en tiedsdrök, vaweëge de Servische besjietinge óp g'n sjtad. De Hollesje trópe gónge uëver óp óngerhandeling mit de Serve, oeënoa de Serve g'n sjtad en umliggende dörper inname. 't Gevólg heiva woar de doeëd va meh as 8.300 Mohammedane va Srebrenica en umliggenke dörper. De mieëtste sjlachoffesj woare moslimmenner die woeëde doeëdgesjöate i ge busjer um g'n plaatsj. Dit woar vöal sjpieër pas bekank gewoare. De mieërste lichame va de sjlachoffesj woeëde tót inkel joare noa de trasjedieë gevónge in massagraver in ge bebósjde berg.

Ópgravinge i ge massagraver rónk Srebrenica (1996).

Inkel moande sjpeëter beteëkende 't Dayton-akkoord óp 14 december 1995 't eng va d'r krieëg. Bosnië woeëd verdeeld i zingen hütse vorm: ing Moslim-Kroatische Federatie en ing Servische Rippebliek. [5]

Verleze[bewirk | brón bewèrke]

Doeëje[bewirk | brón bewèrke]

't Doeëdetal ligk volges de mieëtste sjattinge rónk de 100.000 lüj. Get perciezer sjattinge variëre va de 94.000 bis de 107.000, meh extremer sjattinge goa va 25.000 doeëde of maximaal 280.000 oet. De Bosnische uëverheed geet oet va 200.000 of mieë sjlachoffere. Officieel is d'r dus nog nüks vasgelegk.[6] Vas sjteet dat d'r Bosnische kreeg qua sjlachofferaatal d'r groeëtste va de Joegosjlavische krege is.

Vuurbilder va sjattinge[bewirk | brón bewèrke]

Óngersjtaand tabel geëf 'n vuurzichtige sjatting va de doeëde, verdild uëver versjeie etnicitete. 't Tabel mót 'ne idruk geëve, wie de sjlachofferaatalle zint verdild.

Etniciteet Burgere Soldate Totaal
Bosnisch 31.107 30.906 62.013
Servisch 4.178 20.775 24.953
Kroatisch 2.484 5.919 8.403
Angesj 470 101 571
Ónbekank  ?  ? 5.100
Totaal 38.239 57.701 101.040

Brón: dan kiek ónger 't köpke "Brónne" en vervolges ónger 't subköpke "Literatoer".

Volges 't Joegosjlaviëtribunaal[bewirk | brón bewèrke]
Etniciteet Burgere Soldate Totaal
Bosnisch 25.609 42.492 68.101
Servisch 7.480 15.298 22.799
Kroatisch 1.675 7.182 8.858
Angesj 1.935 3.058 4.995
Totaal 36.700 68.031 104.732[7]

Gewónge en vermiste[bewirk | brón bewèrke]

De Bosnische oetgaaf va de Public health of the republic committee for health and social welfare geëf aa dat 't 174.914 gewónge góf, meh alling al in 't gebeed dat i controle woar va de Kroate en de moslims. Óch zing groeëte sjaal vrówminsj verkrach durch Servisch trópe. Vöal soldate en óch börgers hant boavedeen versjillenke vórme va geesteskrankheed ópgelöape, wie PTSS. Sjatting uëver vermiste lope óch oetee. De mieëtste zitte tussje de 20.000 en de 40.000 persoeëne. Dök weëde nog körpere of inkel losse beindere va sjlachoffere gevónge.

Gevolge[bewirk | brón bewèrke]

In 't Verdraag va Dayton woeëd bepoald dat de nüj republiek Bosnië en Herzegovina zouw goa besjtoa oet twieë entitete: de Servische Republiek en de Federatie va Bosnië en Herzegovina. Óch woar d'r aadach vuur verkezinge, miensjerechte en ing grónkwet. I Bosnië vingk nog ummer d'r wederópboew plaatsj. Óch hat 't lank las va de transitie van e socialistisch systeem noa e kapitalistisch systeem, es gevolg van 't oetereevalle va Joegosjlavië.

Noa d'r kreeg woeëd de noaleëving van 't verdraag gecontroleerd durch de NAVO-vredesmachte IFOR en SFOR en sjpieëder óch de Europees vredesmach EUFOR.

Berechtinge[bewirk | brón bewèrke]

1rightarrow.png Betrach Joegosjlaviëtribunaal veur 't hoofartikel euver dit óngerwerp.

't Joegosjlaviëtribunaal i D'n Haag is 'n rechbank vuur 't vervolge va lüj, die weëde verdach van 't sjende van 't internationaal humanitair rech, gepleëg óp 't grónkgebeed va vuurmalig Joegosjlavië vanaaf 1 jannewaar 1991, 't joar oeë-i d'r Kroatische Ónaafhankeligheedskreeg begós. Concreet veroerdilt dees rechbank lüj vuur misdade wie genocide. I totaal zint 161 zake aafgehandeld; 83 lüj woeëde veroerdild, bei 37 zake woeëd 't proces beëindig weges uëverleije va d'r verdachte. Dat woar beivuurbild in 't geval va Slobodan Milošević, d'r vuurmalige president va Servië. Heë zouw verantwoadelig zing vuur 't propagandere va geweld.[8] De sjlumste misdade die durch Serviërs woeëde gepleëg, woar de genocide i Srebrenica en zes anger gemingdes in Oeës-Bosnië. Óp 22 november 2017 woeëd aod-ginneraal Ratko Mladić vuur ónger anger dees misdade veroerdild tot leëveslank.[9][10] Radovan Karadžić, d'r vuurmalige president va g'n Servische Republiek, woeëd i mei 2016 sjuldig bevónge aa genocide en veroerdild tot fieëtig joare cel.[11]

Aa d'r Bosnische kank woeëd vuurmalige sjtafchef Enver Hadžihasanović veroerdild tot dreienhaof joare gevangenis. Heë woar verantwoadelig vuur ónvriewillig gevangeneëming, mishandeling en d'r gewelddadige doeëd va versjeie Servische en Kroatische gevangene. Hazim Delić, vuurmalig commandant van 't concentratiekamp Čelebići, woar veroerdild tot twintig joare cel vuur 't mishandele en doeëde van twieë Serviërs, 't verkrachte en seksueel intimidere va Servische vrouwe en 't martele van anger gevangene.[12]

Óch bekinde Kroatische militaire en politici woeëde veroerdild tot hoeëge sjtroave. Zoeë woar Dario Kordić, vuurmalig politieke leijer va de Kroate i Bosnië, in 2001 veroerdild vuur etnische zuvering. Heë kreeg doavuur viefentwintig joare gevangenissjtroaf.

Zeuk óch[bewirk | brón bewèrke]

  1. Joegosjlavische krege
  2. Sjloveense Ónaafhankeligheedskreeg
  3. Kroatische Ónaafhankeligheedskreeg
  4. Kosovokreeg

Brónne[bewirk | brón bewèrke]

Commons-logo.svg Commons: War in Bosnia and Herzegovina – Media gerelateerd aan dit óngerwerp

Dit artikel is gebaseerd op 't corresponderend artikel op de Ingelsje Wikipedia.

  1. https://bs.wikipedia.org/wiki/Koncentracioni_logor_Su%C5%A1ica
  2. https://en.wikipedia.org/wiki/Category:Concentration_camps_in_the_Yugoslav_Wars
  3. https://en.wikipedia.org/wiki/Bosnian_mujahideen
  4. https://en.wikipedia.org/wiki/Hakija_Turajli%C4%87
  5. https://en.wikipedia.org/wiki/Bosnian_War
  6. Radstats.org.uk - Disputes over war casualties in former Yugoslavia
  7. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia - THE 1992-95 WAR IN BOSNIA AND HERZEGOVINA: CENSUS-BASED MULTIPLE SYSTEM ESTIMATION OF CASUALTIES’ UNDERCOUNT
  8. BBC - Milosevic found dead in his cell
  9. United Nations; The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia - Officieel aaklach teëge Ratko Mladić
  10. De Volkskrant - Mladic in beroep tegen straf; Joegoslaviëtribunaal legt hem levenslang op om genocide
  11. Nu.nl - Karadzic veroordeeld tot 40 jaar cel voor volkerenmoord Srebrenica
  12. United Nations; International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia - Celebici Case: The Judgement Of The Trial Chamber

Literatoer[bewirk | brón bewèrke]

Ingrao, Charles W.: Confronting the Yugoslav Controversies: A Scholars' Initiative, https://books.google.nl/books?id=IDMhDgCJCe0C&lpg=PA140&ots=1hayXWeq1v&dq=86039%2B9901&pg=PA140&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false (23-11-2017).