Antimaterie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Drei deilkes mèt hun antideilkes: 't Elektron mèt 't positron, 't proton mèt 't antiproton en 't neutron mèt 't antineutron.

Antimaterie is materie bestaond oet deilkes die dezelfde massa en spin höbbe es hun tegehengers in de gewoen materie, meh umgekierde laojing en magnetischen impuls. Veur zoewied me wèt kump antimaterie allein in spuurkes veur, wat 't lesteg maak veur 't empirisch te bestudere. In theorie zouw antimaterie op macroscopische (ziechbaor) sjaol evels dezelfde eigesjappe mote höbbe es gewoen materie. Wienie antimaterie evels in aonraking kump mèt gewoen materie, vernetege ze ziech allebei: zoewel de materie es de antimaterie weurt in energie umgezat, die de vörm vaan hoegintense gammastraoling aonnump.

't Bestoon vaan antimaterie woort in 1928 veurspeuld door Paul Dirac. Heer beriddeneerde tot de Schrödingerverglieking 't bestoon vaan anti-elektrone noedzakelek maakde. In 1932 voont Carl Anderson dit deilke inderdaod; heer neumden 't positron. In de jaore viefteg woorte ouch antiprotone en -neutrone oontdèk. Mèt de opstèlling vaan 't standaardmodel vaanaof de jaore zèsteg woort ouch stepke veur stepke beriddeneerd wie antimaterie inein zaot. In laboratoria lökden 't ouch ummer dèkser um antimaterie te make. 't Bouwe vaan ganse anti-atome is evels lesteg, en daobij oongeluifelek deur.

Quarks, en de deilkes die dao-oet bestoon (wie protone en neutrone) höbbe hun antideilkes, zoe good 't elektron, 't muon en 't tau-lepton. Neutrino's (alle soorte), 't gluon, 't foton, 't Z-boson en 't Higgsboson höbbe gein laojing en zien daorum hun eige antideilkes. Ze kinne ziech daan ouch neet vernetege, en zörge ouch neet veur verneteging es ze mèt antimaterie in aonraking koume. 't W-boson kin zoewel positief es negatief gelaoje zien en is daorum soms zien eigen antideilke.

't Positron is 't mies frequinte vaan alle antideilkes. 't Weurt oonder mie gemaak in positief bètaverval vaan sommege radio-isotope (beveurbeeld kalium-40), en bij donderdsjore. Veur antiprotone en -neutrone is mie energie nujeg; me vint die beveurbeeld in de Van Allen-gordele, in kosmische straole en - in groete wieväölhede zelfs - roond zwarte loker en neutronestare.

Op theoretische grun zouw me evels verwachte tot de hèlf vaan alle materie in 't hielal antimaterie is. Dat liekent neet zoe te zien; de vraog boeveur daan neet is ein vaan de oonopgelosde probleme in de natuurkunde.

Antimaterie vint praktische touwpassing in medische PET-scans, boebij ziech vernetegende positrone oet radio-isotope gammaflitse ginnerere die de scan meugelek make. Me heet gespikkeleerd euver 't gebruuk vaan antimaterie in massavernetegingswaopes of in interstellair rakètte; zoe'n touwpassinge höbbe evels allewijl (2026) de status vaan sciencefiction.