Atuatuca Tungrorum
Van Wikipedia
Dit artikel is gesjreve in 't Tegels. 't Weurt gewaardeerd óm in dit artikel 't Tegels aan te hauwe of aan te gaeve welk anger dialek gebroek is.
Atuatuca Tungrorum, 't hujige Tóngere, waas ein Romeinse stad in de provins Ónger-Germanieë (Latien: Germania Inferior). De stad steit vermeld op de Peutingerkaart op 't kruutspunt van de waege nao Coriovallum (Heële), Perniciacum (Braives), Orolaunum (Aarle) en Feresne (Dilse).
[bewirk] Historie
Keizer Augustus verdeilde de provins Gallia Belgica in distrikte (civitates), waobeej Atuatuca Tungrorum de hoofdstad van 't Civitas Tungrorum woort. Dit gebied loog in 't gebied wao vurhaer de Eburone, 'ne sjtam van de Belgae, hadde gelaef. Naodet de Eburone door de Romeine ware verdreve woeënde heej de Tungri; dit wore meugelik naozate van de Eburone, maar 't kènne ouch Germane gewaes zien. Kort veur 't begin van ózze jaortelling woort in Atuatuca Tungrorum 'n Romeins legerkamp gebouwd. Dees plaats waas strategisch gelaege aan de belangrieke Romeinse heirwaeg van Colonia Claudia Ara Agrippinensium (Kölle) nao Gesoriacum (Boulogne-sur-Mer). Beej het legerkamp kwaam al rap 'n plaetske wao ambachsluuj en hanjelaers zich vestigde. Dit börgerdörpke (Latien: canabae) ontsjtóng zuudwestelik van 't legerkamp. Keizer Augustus waas van plan Germania te verovere, waoveur vanoet Atuatuca veurraode koste waere aangeveurd. In de ieërste iew woort 't plaan um Germania te verovere losgelaote, zeker nao de kattestrofale sjlaag beej 't Teutoburgerwald in 't jaor 9, waobeej de Romeine ónger generaal Varus dreej legioene verlaore.
Kort dao-op woort 't legerkamp beej Atuatuca verlaote, maar de plaats bleef belangriek as doorveur- en opsjlaagplaats. In 't jaor 17 sjtichte keizer Tiberius de milletaere provinses Germania Superior en Germania Inferior (Baove- en Ónger-Germanieë), die nag immer deil oetmaakte van de provins Gallia Belgica, maar rechsjtreeks door 't leger besjteurd woorde. Het börgerplaetske óntwikkelde zich volges 'n regelmaotig sjtraotepetroen, zoeëas zoeëvuuel Romeinse plaatse. Door de vröchbare ómgaeving en gójje ligging greujde Atuatuca Tungrorum oet tot 'n bleujende Gallo-Romeinse plaats. In 't midde van de ieërste iew woort d'r 'n adminnestrasiecentróm en garnezoenvesting gevestigd. Atuatuca woort verantwaordelik veur de beveurraojing van de groeëte legerkampe Noviomagus (Nimwege) en Castra Vetera (beej Sante).
Beej de opsjtandj van de Batave in 69-70 woort Atuatuca in brank gestaoke door de Batave. Naodet de opsjtandj waar naergesjlage woort de stad waer opgeboewd. Atuatuca kreeg verharde sjtraote, sjteine geboewe en 'n aquaduct. In 90 wore de milletaere Germania-provinses door keizer Domitianus wies volsjtendige provinses verheve.
[bewirk] Municipium Tungrorum
In de twieëde iew woort 'ne 4,5 kilomaeter lange moer öm de stad geboewd. Binne de moeëre verrees 'n gerichsgeboew (basilica) en 'n groeët graanpakhoes. In dees tied woeënde d'r zó'n 5000 minse in de stad, zoeëget aevevuuel as in Nimwege. Heejmèt waas Atuatuce de groeëtste stad op 't gróndjgebeed van 't hujige Belsj. Rónk de stad loge groeëte landboewbedrieve (villae rusticae). In de derde iew woorde dees groeëtendeils verranneweerd door plunjerende Germane. Ut zól tot 't eind van de iew deure ieërdet de Romeine de roe zólle hersjtelle. In 313 erkènde keizer Constantien de Groete het rech van de börger um eur eige gluif te keze, woedoor 't Christendóm zich rap kós versjpreije. Ut bisdóm Tongere woort het ieërste bisdóm in de Nederlande.
Midde veerde iew woort het Riek waer door Germane bènnegevalle. De Romeine verplaatste eur aandach nao 't baeter verdeidigbare Mosa Trajectum (Mestreech), ten koste van Tongere. De bevolking noom af en de moer woort ingekort.
